Nov 24, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Hier onder is my resensie. op versoek van Beeld, van Tol Pienaar en span se magtige bakenboek oor die geskiedenis van die Laeveld en die ontstaan van die Krugerwildtuin, Neem uit die verlede (Protea, 2007).Die resensie het helaas ook verlore geraak.
Die ensiklopediese boek beslaan 767 groot bladsye plus vyf los kaarte. Al was ek 15 jaar jonger, moes ek lees, hoor, om daardie resensie betyds te kon lewer!
SOOS SPORE BY ‘N WATERGAT
Soos die see van spore by ‘n watergat in die Krugerwildtuin lê die voetspore in hierdie boek van mense wat ‘n wilde landstreek – nie om dowe neute nie nog tot 1930 bekend as die “witman se graf” – kom tem het.
Die San, magshonger swart “koloniste”, die Voortrekkers van die roemryke Trichardt-era, voorposmense soos die Portugees João Albasini, ontdekkingsreisigers, sendelinge, goudhonger fortuinsoekers, transportryers, beroepsjagters, wildstropers, smokkelaars, Crooks Corner se alle soorte swartskape – almal duik op, doer van die Steentydperk af. Dan, na ‘n jammerlike “eeu van uitdelging”, oplaas ook die heldegalery van stoere Wildtuin-pioniere wat Paul Kruger se grootse ideaal moes vergestalt.
Ons leer ken in-diepte natuurbewaarders soos die fanatiese James Stevenson-Hamilton – die nimlike Skukuza (die “een wat skoon vee”) – wat bestem was om so ‘n reuse-rol te speel; Harry Wolhuter, legendariese oorwinnaar oor ‘n leeu in ‘n kaalhand-geveg, en sy seun, Henry; Lou Steyn, wat sy hand in ‘n gewonde leeu bo-op hom se bek gedruk het om sy tong vas te gryp, Bert Tomlinson wat nooit weer ‘n leeu vir ‘n bondel hout sou aansien nie….
Om al hierdie diverse voetspore – van deurlugtiges tot ongures – uit ‘n romantiese waas te ontrafel en in ‘n sober historiese konteks te verpak, is die enorme taak wat Tol Pienaar en sy span aangedurf het. Die resultaat is ‘n boek van ensiklopediese omvang, heerlik leesbaar, keurig versorg en beslis ‘n baken in die stelselmatige oopskryf van ‘n stuk van die aangrypendste Suid-Afrikaanse geskiedenis.
Ervare reisigers dons nie sommer net met dwase moed in nie. Hulle weet: hoe grondiger die huiswerk, des te vrugbaarder die reis. ‘n Vinnige oriëntasie het my bv. die kans gebied om twee keer stil te staan by J.B. de Vaal se ontroerende klein kamee oor Dina Fourie – ‘n verhaal van ‘n vrou van staal se leeuemoed en die opperste trou van haar swart Samaritaan, Makakikiaan, indoena van Chabana, in ontberinge wat die hart vasgryp (p.206). Dit was die moeite werd.
Ook aan die sjarmante fotoskat uit ‘n Wildtuin van weleer kon ek my in dié voorlopige vingeroefening al verkneukel: dowwerige tweespoor-paadjies, eenvoudige rondaweltjies in uiters basiese kampe, ponte oor riviere, piekniekplekke in die bos… Ons het weliswaar die gerief; ons voorgeslagte het die romantiek gehad (vergelyk die jong manne wat by Onder-Sabie in die rivier was en skeer op p. 603)! En – wrintiewaar! – kyk daardie kansvatters op die dakke van hul tjorries (p. 574). Hulle kyk leeus in die 1930’s.
Op p. 541 skryf Pienaar: “So is die goeie aarde wat vandag die Krugerwildtuin is …. met bloed gedoop.” Dit is ‘n sleutelsin in dié meesleurende boek. Baie het immers in die Wildtuin hul bloed vir ‘n ideaal gestort. Nog meer het op ander altare hul lewens opgeoffer vir hul ideaal van ‘n beter, toegankliker Laeveld vir hulleself en hul nasate.
Impi’s se bloedige kampanjes; veldslae van die Anglo-Boereoorlog; die gevreesde malaria; leeus, luiperds, olifante, seekoeie, buffels, krokodille en slange; hongersnood, watergebrek, hitteslag, brande en vloede; moord en doodslag – niks kon hierdie opmars na ‘n nuwe beskawing stuit nie. Die nasate kan hul safarihoede in dankbaarheid hoog lig vir daardie vasbyters, soos Pienaar-hulle dit so waardig doen.
‘n Nuwe dimensie in dié gedugte boek is hoe ingedelf word in die verre verlede toe die Laeveld (nog) woes en leeg was (hoofstuk 1, p.11.) Die San-faktor kry uitgebreide erkenning en rotsskilderkuns word omvattend gekarteer. Historiese integriteit word verder gedien deurdat swart veldwagters van formaat verdiende eer kry. Een is Mankoti Nkuna wat hom 36 jaar na die Wolhuter-insident ook alleen in ‘n leeu vasloop. ‘n Feitlik identiese sage speel hom af. Mankoti was minder gelukkig as sy eertydse baas. Sy eie pa het die volgende dag sy lyk gekry.
Partikuliere uitdagings en verwikkelings vir die Wildtuin na die koms van demokrasie is vlugtig bygewerk. ‘n Mens wonder egter: moes die boek nie tog – al was dit net met ‘n ekstra voorwoord – t.w.v. nog groter eietydse relevansie sterker by die eise van natuurbewaring in die 21ste eeu aansluiting gesoek het nie?
Foto’s sorg vir ‘n sterk visuele element. Die Singapoerse kleudrukwerk is egter wisselvallig en party foto’s is eenvoudig te klein. ‘n “Unieke natuurtoneel” (p. 529) kan nie tot een kolom gereduseer word nie. Meer dierefoto’s soos op p. 687 (swartwitpense) en p. 569 (wildbeeste en sebras) sou ‘n aanwins gewees het. Die dramatiese omslagfoto is kennelik op die buitengewoon historiese waarde beoordeel (kyk p. 635). Ongelukkig ly die impak met vergroting skade.
Die boek volg kort op die hakke van Salomon Joubert se prag-trilogie, The Kruger National Park – A History, wat spesifiek op natuurbewaring gefokus is. Neem uit die verlede en die Joubert-boeke vul mekaar aan. Saam vorm hulle ‘n onvergeetlike herdenking van die eerste eeu plus tien van hierdie “ryke natuurerfenis wat ons nie van ons voorvaders geërf het nie, maar van ons kinders geleen het!” (p.610).
Sep 30, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Met die rondstuurdery van studentefoto’s tussen Kollegemanne van doer rondom die 60’s beland op my skerm na my wete die enigste bestaande foto van my Fiat 500-stasiewa, bekend as die “Grassnyer” of die “Skoolbus” – albei my Tukkiemaat Pierre le Roux se kreatiewe skeppings. Ek is uit my vel van opgewondenheid.
Die foto kom uit Pierre se album. Hy was, terloops, ‘n bedrewe naamgewer; het ‘n lykwa ‘n “beentuintaxi” genoem en ‘n ambulans ‘n “aspirant-beentuintaxi”. Maar dis natuurlik nie nou hier ter sake nie.
Die “Grassnyer”/”Skoolbus” was ’n splinternuwe 62-model, uit die boks, – ’n donkerbloue. Die beroemde Cinquecento met sy 500 c.c.-enjin. Die Taljanertjie het in 1957 in stram ekonomiese tye sy buiging gemaak en was vinnig ‘n treffer danksy sy kompakte afmetings en ougat voorkoms– die rede vir verkope van 3,5 miljoen.
Vir my was die stasiewaentjie se voorkoms inderdaad te ougat vir woorde. Die pikante stasiewa-lyfie en seilsondakkie het getuig van Italiaanse pizzazz. Die sondakkie was ideaal as jy iets langerigs soos ‘n besem wou inlaai. Of die windjie deur ‘n aster se hare wou laat speel. Sy suinigheid met brandstof was boonop eksieperfeksie vir ‘n studentebegroting.
In die boek, Tutte le Fiat (Al die Fiats, as ek reg uit Italiaans vertaal) kry ek die Fiat 500-stasiewa op bladsy 308. Die Italianers noem hom ewe vernaam die Giardiniera, wat nogal aan die naam “Grassnyer” ‘n sekere geldigheid verleen.
Die grootste dryfveer vir my keuse was egter niks van bostaande nie. Dit was, om 100 persent eerlik te wees, die enigste nuwe sakpas-motortjie op die vloer op Klerksdorp. Vir die goedkoopste model Mini (wat die alternatief was) sou ons Johannesburg toe moes piekel vir ons aankope. Daarvoor was die gier te onmiddellik.
My nuwe kar had piepklein wieletjies wat gelyk het of dit enige oomblik onder hom kon invou. Toe ek die eerste keer by Kollegetehuis met hom stilhou wou ‘n ander vriend, Cas Jacobs, doodernstig by my weet: “Het jy regtig met die karretjie van Klerksdorp af gery?”
Buiten vir die plesier om die Fiat spottend name te noem, het my vriende nimmereindigende plesier daaruit geput om my motor weg te dra. Dan moes ek plan maak om die kar uit die koshuis se eetsaal te kry, dan was dit ’n hele soektog om ’n geheime wegsteekplek agter digte struike te ontdek. Vir die Van Deventer-ego was dit telkens ’n knou, veral as dit op ’n eerste sleepaand gebeur, of soos die Sondag toe 1962 se joolprinsesse by ons koshuis kom eet het. Ek sou die mooiste enetjie (in my boekie) huis toe vat, maar moes toe eers vrywilligers opvorder om my kar uit die gesellie te karwei.
Die Fiat was betroubaar. In daardie opsig het hy aan sy doel beantwoord. Van een ding kon jy hom nie beskuldig nie: krag. Die toere het vinnig knorrend opgeskiet as jy die 500 c.c.-enjintjie wou aanjaag. Opdraandes was ‘n “uitdaging”, soos die politici deesdae sware beproewings graag noem. Om vragmotors op die grootpad verby te steek, moes jy tande kners en vasbyt.
Een dodelike rit met die Fiat Kaap toe vir my eerste skof as parlementêre verslaggewer in 1964 was my laaste. Die eerste skof het my net gebring van Bloemfontein tot Beaufort-Wes, waar ek in die Wagon Weels-motel oornag het. Die eindelose trek deur die Karoo van Beaufort-Wes na Laingsburg was met die stadige Fiatjie eenvoudig te veel vir vlees en bloed.
Pas in die Kaap aangeland, het ek by my matriekmaat (wyle) Carel Weeber by Trust-bank in Kaapstad om ’n lening gaan aanklop en ’n gebruikte (blou!) 1964-Cortina gekoop – later my en Tokkie se vrykar.
Sep 30, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Ja, dis vroulief Tokkie se granaatrooi Merc daardie. Hoe haar 14-jaar-oue staatmaker op die nippertjie ’n rol in die matriekafskeid van die Hoërskool Stellenberg, Bellville/Durbanville, verwerf het, is ‘n lang, pynlike storie.
Laat ons die detail maar verswyg. Genoeg om te meld dat daar ‘n noodoproep was. Ouma is soos ‘n vetgesmeerde blits hier op Melkbos weg om te gaan red. In die vloot sierlike voertuie het die jarige Merc toe nie afgesteek nie (dink ek). Kyk hoe staan hy daar sy plek vol terwyl kleinseun Jacob Claassens vir sy metgesel, Mia Smuts, na die balsaal begelei. Gelukkig mooi skoon gewees.
Anschen, Thomas, Jacob en Mia.
Buiten vir die impak van die indrukwekkende wiele waarmee die matrieks aangekom het – adellike veterane tot hipermodernes – was die ervaring van twee uur voor die rekenaarskerm vir ‘n YouTube-stroming van elke spoggerige paartjie se verskyning op die rooi tapyt om verskeie ander redes gedenkwaardig.
Oor matriekmodes het ek veel dieper (sic) insigte as tevore. Wonder net of ontwerpers met ‘n skynbare spleet-obsessie vergeet hoe moedswillig ‘n suidoostewindjie kan dreig om te onthul wat nie onthul behoort te word nie, ‘n Milde aanbod van jeugdige boesems het hierdie ou man ook meermale oor swaartekragwette laat wonder. (Thomas en Anschen Truter het in ‘n Alfa-Romeo opgedaag.)
Sep 27, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Tokkie en Ben geniet ‘n grappie.
Vir die enigmatiese Ben Smit (86) het ons gegroet op ‘n onortodokse wyse wat hy met ‘n spitsvondige opmerking as presies net reg sou bestempel het. Ongetwyfeld die informeelste totsiens-diens wat ek in my 82 jaar bygewoon het.
Aan die einde was ons almal op die voete, vonkelwynglasie voor die lippe, terwyl Louis Armstrong (Satchmo) “What a wonderful world” met sy growwe rasperstem uitgalm. Die wyn, die lied en die traan in die oog!
Dr. Carel Stander van die Paarl, ‘n vriend vir 72 jaar uit hul Tweelingdae in die Oos-Vrystaat, het in sy huldeblyk reg laat geskied aan hierdie “man van 100 ambagte en meester van almal”. ‘n Internasionaal gerekende onkoloog was hy, maar hy kon ook ‘n Volvo se enjin uitmekaarhaal soos wafferse meganiese ingenieur. Hy was ‘n wyse, spitsvondige en diepsinnige man met ‘n verkennende gees en kundighede wat skynbaar aan die grenslose gegrens het.
Koerantlesers behoort die naam te herken: Ben Smit, Melkbosstrand. Sedert sy aftrede het dosyne der dosyne briewe aan koerante uit sy pen verskyn: in die Argus en Cape Times in foutlose Engels en in die laaste jare al hoe meer in Die Burger in sy moedertaal.
Sy nederigheid het van sy skooldae op Tweeling saam met hom gekom, al was hy een van daardie spesiale soort nederige mense wat werklik geen rede gehad het om nederig te wees nie.
Hy was ook ‘n man sonder pretensie, afkerig van opgesmuktheid en grootdoenerigheid; iemand wat andere nie aan hul rang of status beoordeel het nie maar aan inherente kwaliteite. Sy vriende sal die rustige, aardse Ben se waardevolle bydraes tot gesprekke en die periodieke intellektuele ekskursies saam met hom ten seerste mis.
Uit die besadige dr. Carel se mond het die stoutste grappie gekom wat ek nog by so ‘n geleentheid gehoor het. Die een van “vvv” en “vvvvvvv” – julle ken hom mos. Was glo een van Ben se bydraes tot Tweeling se eeufeesblad. Ek kan sien hoe Ben se oog vonkel.
My bydrae was ‘n ekstra versie vir “What a wonderful world” : “I see human beings like Ben Smit, I see the value that they have added to the lives of so many people, and Ithink to myself What a wonderful world. Yes, I think to myself what a wonderful world. Oh yeah.”
Sep 25, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Op my stoep op Melkbos in 2007. Van links is Helgaard Raubenheimer, HvD, wyle Eric Wiese, wyle Salie de Swardt en Ton Vosloo.
As ek ‘n kollega sou moes kies met wie ek die graagste op ‘n verlate eiland uitgespoel sou wou raak, sou die innemende Salie de Swardt ‘n sterk kandidaat gewees het. Talryke gedeelde ervaringe sou oorgenoeg raakpunte oplewer vir gesprekke om die lang ure sonder ander geselskap mee om te kry.
In die jare 70’s met die stigting van Beeld in Johannesburg was ons jare lank ‘n tweeman-saamryklub vir die sowat 20 km uit die noordweste na Doornfontein, hy uit Fairland en ek uit Randparkrif Uitbreiding 3. Ons was albei stigterslede.
In die 80’s toe die politieke tumult in Afrikanergeledere op sy ergste was, was hy redakteur van Beeld en en ek van Die Volksblad. Ons koerante was van die primêre teikens van ver-regse wrewel weens ons sogenaamde “liberalisme”. Ons kon heelwat nota’s vergelyk.
Later was ons saam in die direksie van Nasionale Koerante. Vir direksievergaderings in die Kaap het ons albei in die Hotel President in Seepunt tuisgegaan. Saam-eet op die vooraand van die vergadering was ‘n tradisie.
In die 90’s was hy hoof van tydskrifte en ek hoof van koerante. Ons was in buurkantore op die 18de verdieping van die Nasperssentrum aan die Heerengracht. Ons P.A.’s, Willa Joubert en Lizette Hanekom, was in ‘n gemeenskaplike kantoor met ons aan weerskante.
As lede van Naspers se bestuurspan het ons by allerlei eksotiese bestemmings vergader, bv. Die Hotel Elephant Hills by die Victoria-waterval in Zimbabwe, die Namibwoestyn by Swakopmund in Namibië en Skukuza in die Krugerwildtuin.
Ons plekke in die Naspers-losies by die twee Nuwelande – rugby en krieket – was net in uitsondelike omstandighede leeg.
Ons kon saam ‘n glasie lig by die notering van Naspers op die Johannesburgse Beurs in 1994. Op die Boeing terug Kaap toe het ons, al hoe vroliker, saam met Andrew Marais, hoof van die skakelafdeling, die een heildronk op die ander op die heuglike geleentheid geklink.
Ek was Nieman Fellow aan Harvard in die VSA in 1977 en hy in 1983. Een van die agternavreugdes van Niemanskap was ‘n jaarlikse aandpak-dinee op plekke soos die Wild Coast Casino, die Swaziland Spa en die Mmabatho Inn. Dobbelplekke was toe nog taboe binne Suid-Afrika se grense.
‘n Feestelikheid was die bywoning van die Nieman Foundation se glansryke 50ste verjaardagfees in Cambridge, Massachusetts. Die besoek is afgerond met ‘n gerugmakende reis per huurmotor van Boston na Washington saam met ons gades, Lisa en Tokkie.
Deur die jare het ek en Salie vele pret saam gehad. Die pret op daardie reis kan ‘n bundel vul. In daardie motor is baie gelag. Een insident was toe ons, met my aan die stuur, in die deelstaat Maryland ‘n verkeerde afrit vat en tot afgryse van ‘n klompie mense by ‘n buitelug-restaurant rakelings verby hulle
skuur.
In Washington is ons koninklik in die SA ambassade onthaal. Piet en Lulu Koornhof was die ambasadeurspaar. Hul kleuter-kleinkind was op besoek. Speelgoed was oral op die ambassade se vloere gesaai.
Einde 1997 het ek afgetree. Salie het nog ‘n dekade by Naspers gebly en die hoog geagte besturende direkteur van die nuwe Media24 geword. Die sien het minder geword. Die De Swardts het wel ‘n keer in Sabiepark kom kuier. Elke jaar in Desember is ‘n braai vir oud-Beeldmense by hul pragplasie Akkerdraai buite Stellenbosch aangebied. Die het ek graag bygewoon solank dit vir my moontlik was. By sovele ander onthale was ons tafelgenote.
Van Salie sou ek by sy skielike heengaan in ‘n hotel in Londen hope anekdotes kon uitryg. Hy was by al sy gravitas iemand met ‘n onblusbare humorsin. Waar hy was, was luimigheid nooit ver nie.
Ek gaan my twee tot twee stories beperk. Die een is in besonderhede opgeteken in mede-Nieman Michael Green se memoires Around and About. Die geleentheid was ‘n Nieman-banket by die Wild Coast Sun. Dit gebeur toe dat Salie laataand by sy suite se skuifdeure uitstap vir vars lug. Hy betrap ‘n paartjie op die helder verligte grasperk voor hom volstoom gemoeid in wat Green Ugandan discussions noem – dit n.a.v. ‘n Ugandese gesant en sy sekreterasse wat in ‘n lastige situasie betrap is. Sy verduideliking was: We were having discussions.
Nietemin, Salie wat ‘n storie met oorgawe kon vertel, is daardie naweek telkens oogeroep om sy waarnemings met ons ander te deel.
By sy afskeid by Beeld het hy aangeknoop by ‘n rubriek van Albert Crafford in Die Beeld oor die week se dinge by die parlement. Een vermeldenswaardigheid was die besoek van ‘n Rus, ene Popof. ‘n Ander was die Spoorwegbegroting waarin die minister, Ben Schoeman, telkens die Duitse digter Goëthe aangehaal het. Schoeman het hom Gooth genoem.
Craffie sluit toe sy rubriek af: Wel, Goothbaai, ek moet nou Popof. So het Salie ook sy toespraak afgesluit. So sluit ek hierdie skrywe af: Goothbaai, Salie, dierbare vriend en kollega.
