KISTE, KRANSE … EN KRISISSE

Met die herbeelding van Emily Hobhouse se staatsbegrafnis by die Vrouemonument is mense deur die ouwêreldse plegstatigheid meegevoer. Die waardige gebeurde in Bloemfontein het my joernalistieke geheue geprikkel oor ervarings by begrafnisse in ‘n lang loopbaan – nie almal ewe stigtelik, waardig en eerbiedig nie.

Die herinneringe verskyn vandag in Rapport op Netwerk24 by die skakel: www.netwerk24.com/stemme/aktueel/hennie-van-deventer-graf-chaos-jammer-ons-moet-die-lyke-terugruil-20261114-0998

*******                                

 Een kis was te kort, ‘n ander was te lank. Twee het onderstebo in ‘n graf getuimel toe die dra-band breek. En dan,‘n resep wat chaos waarborg, is natuurlik wanneer ingryping deur ‘n moedswillige ruilduiwel kort voor die teraardebestelling ontdek word.

‘n Begrafnis vind hoeka in somber omstandighede plaas, en die verwagting is dat dit ‘n eerbiedige afskeid  van die ontslapene moet wees. Dan gebeur soms die onvoorsiene. In ‘n koeranteverbintenis van langer as vier dekades het ek nogal ruim van laasgenoemde beleef.

Vroeg in my loopbaan hoor Herman le Roux, bekroonde sportredakteur van Die Volksblad en later ook van Beeld, by sy barbier in Bloemfontein van ‘n lyk-omruilery wat twee Vrystaatse begrafnisse 100 kilometer uit mekaar ontwrig het. Van die nuusredakteur kry ek ‘n briefie: “Boeta, hier’s ‘n lekker storie vir jou.”

Die geskokte families wou ‘n sluier oor die pynlike gebeure trek. Uit ‘n brokkie hier en ‘n brokkie daar (ook in Winniedorp, die toenmalige Brandfort, se kroeg) het die nat-agter-die-ore-verslaggewer egter ‘n soliede voorbladstorie gebou.

Vreemde lyke is in die twee kiste ontdek toe geliefdes wou afskeid neem. Dringende oproepe het tussen Brandfort en Trompsburg heen en weer gevlieg. Oplaas was daar twee lykwaens se jaagtog uit verskillende rigtings terwyl die geskokte roubeklaers wag.

Kort daarna  is drie volwassenes en drie kinders naby Parys in ’n motorongeluk gedood. Ek en ‘n fotograaf (Willem van der Walt) was op Klerksdorp met ’n ander opdrag, maar moes alles los en Parys toe afsit.

Vir die begrafnis op Sasolburg was drie vars grafte langs mekaar gereed. In elkeen sou een groot kis en een klein wit kissie begrawe word. Toe gee die band onder een van die kiste mee. Met ’n slag stort dit onderstebo in die gat, en tuimel bo-op die klein witte.

Pandemonium. Geskokte familielede is gillend agterna om die kiste te herwin. Waar is Willem? Dit was my eerste gedagte. Kommer was onnodig. Willem was op die rand van die ongeluksgraf. Aan die linkerarm had hy die slap lyf van ’n familielid wat flou geword het, in ’n stewige greep. In sy regterhand was sy kamera. Maar sy vinger op die sluiter het oortyd gewerk. Sy foto’s was grafies.

Vir die begrafnis van ‘n eerbiedwaardige inwoner van Bloemfontein – ‘n buitengewoon lang man – was glo ‘n verstelling op die nippertjie nodig om ‘n ekstra paar sentimeter aan beenruimte te wen. Met sy troupak 50 jaar tevore het dieselfde gebeur, is agterna gefluister.

‘n Boer van Odendaalsrus se probleem was net mooi die teenoorgestelde.  Hy was te kort vir sy kis.  Gelukkig was hy ‘n lid van ‘n boekklub en het elke maand sy boek oor die pos gekry. In sy plaaswoning was rakke en rakke vol boeke. Van sy boeke is toe by sy voete gepak om te keer dat sy oorskot rondskuif op pad graf toe.                              

In 1971 is dr. Albertus van Rhyn in Bloemfontein oorlede. Ek was nuusredakteur. Die redakteur, Bart Zaaiman, het oor my skouer kom loer dat ons die oud-redakteur se dood nie afskeep nie. Al wat leef en beef by Die Volksblad is opgekommandeer om ná werk sy roudiens in die NG gemeente Berg-en-Dal by te woon.

Die besoekende leraar, ’n ds. Louw, laat toe ons ore tuit deur  aaneen na die ontslapene te verwys as Gerhard van Rhyn – Albertus van Rhyn se seun wat in lewe regter-president in Noord-Kaapland was. Dat die verkeerde man as ’t ware  begrawe word, was verstaanbaar veral ongemaklik vir regter Gerhard wat in die voorste gestoelte al hoe rooier en rooier van aangesig geraak het.

 Nie net name word vergeet nie. ‘n Keer is die oorledene by die huis op ‘n koffietafel vergeet –  die kissie met sy as, bedoel ek. ‘n Seun  moes haastig huis toe, terwyl die orrel speel en speel.

Voor die kansel in die NG moedergemeente Ermelo by die gedenkdiens vir my studentevriend Vos Grey is ‘n hospitaalbed geplaas. Daarop het sy seun Jan – in ‘n korset weens ernstige rugbeserings na ‘n motorongeluk net voor sy pa se beroerte – die diens meegemaak, met sy pa se kis by sy voete.

Geklee in ‘n swart pak het hy saam met sy ma, Magdaleen, en die familie skuifelend die kerk binnegekom en tot voor in die mooi kerk gestap waar hy op die bed gehelp is. Met die sing van ”Genade onbeskryflik groot” en die ”Onse Vader” het hy orent gebeur en deur sy trane staande saamgesing. Hoe het ons nie, diep aangedaan, die man, ‘n latere Boer van die Jaar,  bewonder vir sy moed nie.

Drie staatsbegrafnisse het onverwagte kamees opgelewer wat dit in my herinneringe vasmessel.

Die minister van posterye en Vrystaatse leier van die Nasionale Party, Matthys Cornelis Grové Janse (Basie) van Rensburg (pa van die spanningskrywer Rudie) is op Vrydag 13 November 1970 in Bloemfontein begrawe. By Die Volksblad was dinge haarfyn georganiseer om op nommer 99,9 ‘n groot voorbladfoto in te glip van die kis wat uit die Tweetoringkerk  gedra word. Dit sou demonstreer hoe vars die nuus is.

Toe die koerant verskyn, staan in die onderskrif: “Hier kom die kis by die kerk aan”.  O wee. ‘n Hele uur is verniet gewag. Die skuldige, ‘n uiters betroubare man, was verleë en boetvaardig, maar sy fout was onomkeerbaar. Die drukkersduiwel loer maar altyd oor die skouer.

Op 16 Julie 1982 is mnr. C.R. Swart, eerste staatspresident,   in die Vrystaatse hoofstad gegroet: die diens was ook in die historiese Tweetoringkerk en teraardebestelling in die helde-akker in die Pres. Brand-begraafplaas op die hoek van Presidentlaan en Oliver Tamboweg (voorheen Kerkstraat), waar pres. Jan Brand (“alles sal regkom as elkeen sy plig doen”) van die Vrystaat ook rus. (Dit het later ook die laaste rusplek van presidente Jim Fouché en Nic Diederichs geword.)

Met die begrafnis verby, is mev. Nellie Swart – die ontvanger van ’n eredoktorsgraad van die UV vir haar sjarmante uitvoering van haar pligte as presidentsvrou – in die Universitashospitaal in die stad opgeneem. Sy ontbied toe die redakteur na waar sy, ’n siek bondeltjie mens, in haar hospitaalbed lê om ’n gepaste dankwoord aan die volk te kom haal.

Uit piëteit en ter wille van die goeie vrede laat hy hom die “royal command” welgeval. Die berig is die volgende dag op die voorblad. Daarna ontvang hy weer ’n oproep. Tant Nellie wil weer met hom praat. Hy ry maar weer hospitaal toe om te hoor wat dan nou, en tref haar ongelukkig en ontsteld aan.

Met bewende vinger wys sy na die opskrif: “Mev. Swart bedank volk”. “Hoekom is daar nie ’n ‘die’ voor die ‘volk’ nie?” Nou kan mense misverstaan wie sy wou bedank! (Woorde soos ‘plaasvolk’ was toe nog in orde.)

Na die moord op dr. H.F. Verwoerd op 6 September 1966 was ‘n beroerde volk se oë intens gerig op sy staatsbegrafnis op Saterdag 10 September in Pretoria. Tientalle ratte moes perfek draai om die begrafnis in die Sondagkoerant Die Beeld behoorlik te dek. Dié is destyds in Johannesburg, Kaapstad en Bloemfontein gedruk.

Ter sprake is drie bedrewe motorfietsryers, ‘n helikopter, ‘n span verslaggewers van wie een inderhaas ‘n gebou moes uitklouter en nog een wat deur die Veiligheidspolisie gegryp word, asook, oplaas, ‘n rooi Mustang wat met ‘n kosbare pakkie foto’s oor die Vrystaatse vlaktes skeer.  Dit het al die bestanddele bevat vir ‘n ramp … of ‘n triomf.

My eie rol was klein. Ek het senuweeagtig die foto’s in Bloemfontein ingewag en daarna so vinnig as wat ek kon volgens opdragte uit Johannesburg gehanteer. Nogtans is die herinnering een van opwinding en die gevoel van adrenalien wat met ‘n boog spuit.

Naskrif: Wanneer die telefoon by die koerant lui, kan dit een van duisende dinge beteken: ‘n opgewonde vader wat die geboorte van sy eersteling wil aankondig, ‘n ramp, ‘n scoop, ‘n pluimpie, ‘n dreigement – selfs die somber mededeling dat die lewe vir iemand te veel geword het.

So ‘n traumatiese oproep het Susie Terblanche, eggenote van die nuusredakteur, Gert, in die vroeë 50’s ‘n middag om vyfuur ontvang. Al die inkomende oproepe ná vyf in die middag is destyds outomaties na hul huis deurgeskakel.

Oudergewoonte antwoord sy: “Volksblad hier”. Die stem is gejaagd. Hy sê sy is die laaste mens met wie hy sal praat en hierdie is die laaste versoek wat hy ooit sal rig. Hy staan met ‘n bottel miergif in die hand en hy gaan dit nou drink.  Hy wil net vra dat die nuusredakteur tog môre sal skryf hoekom hy sy lewe geneem het. Dit is alles sy skoonouers se skuld.

Sy praat mooi en probeer hom paai. Ten einde laaste belowe sy:  sy sal die boodskap gee. Toe raak dit doodstil. Dan ‘n geluid: die gehoorbuis wat in ‘n telefoonhokkie heen en weer swaai en tak, tak, tak teen die muur kap.

Die volgende dag hoor Die Volksblad by die polisie die hele  storie. Net ná vyf is hulle ontbied na die Hotel Bloemfontein in Maitlandstraat. ‘n Man het in ‘n telefoonhokkie miergif gedrink..

Mev. Terblanche was vreemd geroer deur die oproep. Sy gaan met ‘n kransie na AVBOB en vra dit moet op die man se kis kom. Aan die krans is ‘n kaartjie: “Ek het jou boodskap gegee.”

KYK DIE REKENING!

Foto: Netwerk24

Die watermeter by die huis van ‘n 85-jarige Melkbosser het in Augustus wild aan die galop gegaan met katastrofiese gevolge: ‘n verbluffende waterlesing van 249 kiloliter en ‘n waterrekening van R21 757,59 (plus rente).

Die 249 kiloliter op die nuwerige meter –  net vier maande oud –  ewenaar hierdie huishouding se normale verbruik vir twee jaar. Dit is voldoende om vier swembaddens te vul.  (Op die erf bestaan nie een swembad nie.) Geen lek of ander abnormaliteit kon opgespoor word nie.

Trouens, die kranevloed is ‘n raaisel wat niemand kan verklaar nie:  nie die munisipaliteit se deskundiges nie, nie ’n professionele loodgieter nie, nie die arme eienaar wat ten tye van die insident met vakansie was nie,  ook nie die betroubare langtermyn-huurders vir 10 jaar in ‘n woonstel aan die huis nie.

‘n Raadsheer en ‘n senior amptenaar het met begrip op die eerste briewe gereageer. Toe volg ‘n swanger stilte van amper twee maande.   Op Donderdag 5 November is ‘n kil briefie van ‘n ander amptenaar ontvang. Die strekking is: Hou op sanik en hoes, anders … (Die vergunning bestaan gelukkig om die bloedgeld in paaiemente te betaal!)

Die geheimsinnige insident is die enigste in 30 jaar van verantwoordelike watergebruik en stiptelike nakoming van verpligtinge.  Dit maak die gebrek aan tegemoetkomendheid vir die slagoffer des te bitterder.

Ekself  is die slagoffer. Wat my nogal sinies stem, is dat ek  pas voor ontvangs van die verdoemende brief voor in die tou was, kierie en al, om vir die party wat in Kaapstad die septer swaai en oor die kwaliteit van sy dienslewering hoog opgee,msy kruisie te trek.

Die swye van alle kante nou oor my dringende vertoë laat my wonder of almal so besig is om fees te vier dat tyd ontbreek om hulle aan  “kleinighede” te steur. Hopelik het die burgemeester nie landwyd soveel ysters in die vuur dat hierdie burokratiese onreg hom ontglip nie.

Op netwerk24: https://www.netwerk24.com/stemme/gesels-saam/brief-goeie-hemel-martha-kyk-net-die-rekening-20261112-0939

LIEFDE TREK SAAM OP GROOT TREK

Aan die begin van my derde jaar, 1960, breek die einde van ‘n glorieryke era vir Tukkies se Kollegetehuis aan. Ons moet trek, van die kampus af Proefplaas toe.
Wonderbaarlik is die liefde vir ons koshuis wat in die ou gebou (en sy anneks: die Klubhuis) deel van ons DNS geword het, ongeskonde na ons nuwe tuiste oorgedra. Die volledige Kollege-karakter en –gees wat in die eerste amper vyf dekades van Kollege se bestaan deeglik ingewortel het, is sorgsaam ingepak en het saam die trek na die Proefplaas onderneem.
Ook die gelukbringer Sarge Bourke is saam – ‘n gewigtige sementbeeld van ‘n besnorde polisieman in uniform wat met groot inspanning in 1942 op ‘n nagtelike ekspedisie met ‘n tweesitplek-Chevvie uit ‘n tuin vol dwergies en ander verwante tuinversiersels in die woonbuurt Gezina gaan haal is.
En ‘n element van weerbarstigheid – sommer gou-gou betoon met ‘n serenade (op syn goeie Ingels uitgespreek as serenyd) by die nuwe dameskoshuis Klaradyn waarvan die luidrugtigheid slapendes so versteur het dat die polisie ontbied is.
As een van die pioniers van daardie Groot Trek doen ek daaroor taamlik uitvoerig verslag in die derde boek van Pretoriastories, versamel deur Pieter Swanepoel. In die bundel is sowat 30 boeiende nuwe Pretoriastories deur trotse Pretorianers. Die herinneringe is kosbaar. ‘n Mens kan nouliks dink dat iemand met die een of ander Pretoria-konneksie kan nalaat om dit te lees.

Die boek kos net R200. Dit is beskikbaar by Exclusives. Dit kan ook bestel word by die redakteur/uitgewer by info@pspublishers.co.za

WÊRELD SIDDER OOR DIE BOOSHEID

Donovan Marx en sy vrou, Louise (Foto: Netwerk24).

Deur die beskaafde wêreld trek ‘n siddering van skok oor die marteling wat Donovan Marx (50), boer van Noordwes, Woensdagoggend in ‘n wrede plaasaanval tussen Potchefstroom en Ventersdorp te beurt geval het.

In koerante, op TV-skerms en in radio-nuusbulletins oral word prominent en in besonderhede berig oor hoe sy ore tydens die aanval afgesny is.
Oor hierdie golf van slegte publisiteit vir die land en die wye afkeer oor die wandaad kan hierdie keer nie verwyte rondgeslinger word teen mense wat “stories” oorsee gaan vertel of op ander wyses die aandag op die voortslepende geweldpleging teen boere, hul naastes en meermale ook lojale arbeiders vestig nie.
Dit is die boosheid van die barbaarse daad self wat ver buite Suid-Afrika se grense weergalm en die weerstand teen sulke opruiende haatdraendheid soos in die aanstootlike “Kill the Boer”-lied in konteks plaas.
Die owerhede en magte wat hulle blind hou vir die aanslag op die land se boere kan maar weet dat hul stilswye en geduld met sulke misdade bydra tot die prys wat Suid-Afrika daarvoor betaal en nog gaan betaal

NAGMERRIE VAN ‘n BANKROT SKIP

‘n Seevaartstorie wat my aangryp – seker weens my liefde vir skepe, vaarte en die oop see – is die rampspoed wat die 203 passasiers op ‘n residensiële weeldeskip, die Villa Vie Odyssey, pas in Kambodja getref het.
‘n Droom-wêreldreis het in ‘n nagmerrie ontaard toe die passasiers in die Kambodjaanse hawestad Sihanoukville gestrand gelaat is. Die Amerikaanse eienaars se geld het opgeraak weens peperduur brandstof.
Die Villa Vie Odyssey verkoop aan mense “permanente drywende huise”. Veral afgetredenes het ingekoop. Party het al hul besittings en hul huise op die vasland verkoop om vir jare lank permanent op die skip te woon en die wêreld te deurkruis.
Die skip met sy 156 bemanningslede het in Oktober 2024 uit Belfast, Ierland, vertrek vir ‘n reis wat oor 3,5 jaar sowat 147 lande sou dek. Op 23 Oktober in Sihanoukville, Kambodja, vasgemeer. Dit was veronderstel om ‘n kort kuier te wees voordat hulle na Viëtnam sou vaar
Toe verskyn ‘n skokberig op die skip se interne boodskapbord. Die maatskappy, Villa Vie Residences, het aangekondig dat alle bedrywighede onmiddellik opgeskort word weens astronomiese brandstofkoste.
Passasiers is sewe tot agt uur gegee om hul besittings op te pak en die skip te verlaat.
Die rampspoedige vaart is nog ‘n slagoffer van die Oorlog in Iran. Weens die oorlog is brandstofvoorrade in Suidoos-Asië ernstig ingekort. Pryse het die hoogte ingeskiet.
Volgens die maatskappy het brandstofkoste per kajuit van ‘n historiese gemiddelde van $1 800 per maand tot tussen $6 000 en $8 000 per maand gestyg.
•
Baie van die passasiers (oorwegend Amerikaners) is skielik “haweloos” gelaat in ‘n vreemde land, duisende kilometers van die huis af. Sihanoukville is boonop verwyder van groot internasionale lughawens.
Sommige het dadelik vlugte uit Phnom Penh bespreek. Ander moes in plaaslike hotelle intrek. Passasiers het in trane vertel hoe hulle hul besittings in sakke moes pak.
Die maatskappy beplan glo ‘n herstrukturering van 60 dae, maar vir nou is die droom van ‘n “nimmereindigende lewe ter see” vir eers op die rotse.

(KI is ingespan.)

Sien minder

FW DE KLERK EN DIE MTHATHA-AANVAL

Johan Mostert, indertyd sekretaris van die Staatsveiligheidsraad, verskaf ‘n nuwe blik op daardie SVR-besluit, uiters relevant in die lig van Eugene de Kock se sensasionele opmerkings oor die Nobelprys en die “bloed aan FW de Klerk se hande”:

Ek plaas die broodnodige perspektief hier met vergunning van Mostert, ‘n oud-kollega by Die Volksblad.

Die voormalige staatspresident F.W. de Klerk is by die Khampepe-kommissie deur Eugene de Kock regstreeks daarvan beskuldig dat hy die bevel gegee het vir die Weermag-aanval in 1993 in Mthatha (destyds Umtata), waarin vyf kinders doodgeskiet is. De Kock het skerp uitgevaar teen De Klerk en beweer dat hy “tot by sy elmboë in die bloed van kinders” sit. Hoe moet hierdie krasse beskuldiging histories en polities beoordeel word? ’n Rekonstruksie van die verloop van gebeure bied nodige perspektief.

Tydens ’n vergadering van die Staatsveiligheidsraad (SVR) wat kort voor die aanval plaasgevind het, het die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) toestemming gevra dat ’n dringende saak buite die amptelike sakelys bespreek word. Volgens die SAW se intelligensie het ’n sel van gewapende APLA-kaders (die PAC se gewapende vleuel) in ’n huis in Mthatha skuilhou. Die Weermag het aangevoer dat dit in die belang van die nasionale veiligheid van Suid-Afrika was om onmiddellik op te tree, en het die SVR om toestemming gevra om ’n koverte aanvalsoperasie te loods.

Om hierdie besluit te beoordeel, moet drie deurslaggewende agtergrondfaktore in ag geneem word:

• De Klerk se verbod op onwettige operasies: Vandat hy die voorsitterskap van die SVR einde 1989 by P.W. Botha oorgeneem het, het De Klerk dit duidelik gestel dat hy geen onderduimse of onwettige aktiwiteite deur staatsdepartemente sou toelaat nie. Hy het uitdruklik opdrag gegee dat sulke operasies gestaak moet word. Tot met die Mthatha-voorval is geen koverte terrorisme-operasies deur sy kabinet of die SVR oorweeg of gesanksioneer nie.

• Die klimaat van die “Great Storm”: Die vergadering het plaasgevind in die nadraai van APLA se bloedige aanval op 25 Julie 1993 op die St. James-kerk in Kaapstad, waarin 11 mense gedood en 58 gewond is. APLA was besig met hul sogenaamde “Year of the Great Storm”-veldtog, wat spesifiek op burgerlike teikens gerig was. Die SVR was dus onder intense druk en deeglik bewus van ’n wesenlike, onmiddellike veiligheidsbedreiging.

• Die Transkei-konteks: Mthatha was die hoofstad van die destyds “onafhanklike” tuisland Transkei. Onder die militêre diktatuur van genl. Bantu Holomisa het Transkei openlik as ’n veilige hawe en afspringplek vir APLA-aanvalle gedien, wat konvensionele polisiëring en normale binnelandse wetstoepassing onmoontlik gemaak het.

Dit was uit die staanspoor duidelik dat De Klerk ongemaklik was met die SAW se versoek. Hy het die weermag dadelik met skerp vrae gepeper: Hoe seker is die weermag van hul inligting? Is dit onomstootlik ’n APLA-basis? Wat is die risiko dat burgerlikes getref kan word? Watter politieke en diplomatieke gevolge word voorsien?

Ander lede van die Raad het ook aan die indringende ondervraging deelgeneem. Die Weermag — by monde van genl. George Meiring — het egter die absolute versekering gegee dat hulle die situasie deeglik onder beheer het, dat hul intelligensie betroubaar is, en dat daar geen burgerlike in die teikenhuis teenwoordig sou wees nie. Alhoewel talle lede van die Raad hoogs teësinnig ingestem het, het niemand met ’n lewensvatbare alternatief vorendag gekom om die onmiddellike APLA-bedreiging te stuit nie. Gevolglik het die SVR die operasie goedgekeur.

Die Morele Dilemma: Kan die SVR Verkwalik Word?

Hierdie verloop van sake laat die historiese vraag ontstaan: Kan De Klerk en die SVR moreel verkwalik word dat hulle die operasie goedgekeur het? In die lig van die destydse feite neig die weegskaal sterk na die verdediging van die Raad se optrede.

Die SVR het gehandel onder die hoogste grondwetlike en morele plig van enige regering: om die staat en sy mense teen dodelike binnelandse terreur te beskerm. Ná die slagting by die St. James-kerk en met die wete dat Transkei as ’n basis buite Suid-Afrikaanse jurisdiksie vir APLA-aanvalle gebruik is, kon die politieke leierskap nie bekostig om bloot niks te doen nie. Hulle moes besluite neem in ’n krisisomgewing waar die Weermag absolute versekeringe oor die akkuraatheid van hul intelligensie gegee het.

Dit is onbillik om die politieke uitvoerende gesag met die wysheid van terugskouing te veroordeel vir inligting wat foutief deur die militêre aan hulle weerhou is. Die besluit was nie ’n roekelose of bose plan om kinders te vermoor nie, maar ’n bona fide-staatshandeling wat uitgevoer is op grond van die destyds beskikbare feite om die land te beveilig.

Gevolgtrekking

Die historiese rekord toon dus dat Eugene de Kock se bewering wesenlik skeefgetrek is. De Klerk het nie ’n persoonlike, eensydige “moordbevel” aan Meiring gegee nie; hy het ’n kollektiewe SVR-besluit gelei wat gebaseer was op misleidende inligting tydens ’n nasionale krisis. Dit weerlê De Kock se politieke narratief dat dit ’n berekende, persoonlike sluipmoordopdrag deur De Klerk self was.

Naskrif: Die skrywer het die vergadering persoonlik bygewoon.

27 Oktober 2026