GRAFTE MET STORIES

Jan 7, 2026 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog

Verbode minnaars – sy aan sy. Foto:Werner Olivier.

Dis ‘n graf in die gras, dis ‘n vallende traan – dis al

In die skrynende slotstrofe van die gedig van Jan F. E. Celliers. Dis Al, bevat ’n storie.  Die graf in die veld getuig van die verwoesting wat oorlog aanrig.  Die banneling keer terug na niks. Alles is tot niet.

In die Anglo-Boereoorlog was Celliers, toe in sy middel-30’s, self op  kommando. Hy het ‘n oorlogsdagboek gehou, wat later gepubliseer is. Al spel hy dit nie in Dis Al so uit nie, word aanvaar sy banneling is ‘n Boer wat ná daardie katastrofiese oorlog uit St. Helena of Ceylon terugkeer.

Elke graf oral is natuurlik ‘n storie uit eie reg. Dis immers die laaste punt agter die bekleder se lewensverhaal. Party lig die sluier egter meer as ander, soos in Celliers se aangrypende  gedig.

‘n Uitsonderlike graf in die veld met ‘n storie is in die distrik Rouxville in die Vrystaat, vlak duskant die Lesothogrens.  Die steen is ‘n lewensgetroue beeld van ‘n opgeskote seun. Die voetstuk verklap sy naam en kort leeftyd: Etienne Fouché, gebore op 6 Oktober 1927 en oorlede op 29 Augustus 1936, net voor sy negende verjaardag.

Oom Jim Fouche by die graf van sy jongste seun, Etienne.  (Foto: Rapport)

Etienne was die jongste seun van ‘n jong boer, Johannes Jacobus Fouché, en sy vrou, Letta McDonald met wie hy in 1920 getroud is  – die nimlike Oom Jim en Tant Lettie wat mettertyd in die openbare lewe met rasseskrede tot heelbo sou vorder: van administrateurspaar van die Vrystaat tot die minsame tweede Staatspresidentspaar van die land vir sewe jaar (1968 – 1975). Tussenin het hy as ‘n uiters gewilde minister van verdediging gedien.

Etienne se grafsteen op die destydse familieplaas Babel (nou ‘n gasteplaas in ander besit) is ‘n kunswerk, uit marmer gehou deur die Italiaanse beeldhouer Leopoldo Sangvinetti van Carrara aan die hand van ‘n foto wat sy ouers na Italie gestuur het nadat hul seun aan griep, longontsteking en hartversaking oorlede is.

Die plaas Babel het sy vreemderige naam gekry van die Elandsberg wat,  as jy van die ou opstal Oos gekyk het, uit die aarde verrys, hoog soos die toring van Babel. Fouché se oupa (Stephanus Philippus) het waarskynlik die plaas só genoem.  Oom Jim was innig aan die grond verknog waar hy met sy seuns op sy ryperd ‘n bekende gesig was; des te meer ná sy jongste seun in die geil aarde sy laaste rusplek gevind het.  (Die Fouchés het net een ander kind gehad, dr. Jacobus Johannes (Buks) Fouché, wat in die jare 60 as ambassadeur in Nederland gedien het. Hy was 14 jaar oud toe kleinboet Etienne oorlede is.)

Terwyl hy nog minister van verdediging was, is die Vrystaatse edelman in Rouxville se stadsaal gehuldig. In sy toespraak vertel hy toe van skipbreukeling wat op ‘n eiland uitgespoel het. Hy het lank gelukkig op die eiland gewoon. Toe kom ‘n skip waarmee hy kon huis toe gaan. Vir die eilandbewoners se hy toe: “Dit was lekker hier en ek was gelukkig onder julle, maar ek moet nou huis toe gaan, na my vaderland toe.”

In daardie stadium was Oom Jim se stem al krakerig en kon ‘n nattigheid op die wang bespeur word. Toe kom hy met sy toepassing. Die politiek, sê hy, is vir hom so ‘n eiland. Dit is lekker en hy is gelukkig. Maar dit word tyd om huis toe te gaan, terug na sy “vaderland”, na Babel toe. Toe juig die Rouxvillers en stroom die trane.

Die dagblad Die Volksblad het sy woorde vertolk as ‘n sinspeling dat hy uit die politiek wil tree; sy kop staan plaas toe. Die verwagting is selfs op die plakkaat geskep – maar toe kom niks van die uittree-planne nie. Hy word daarna die enigste staatspresident wat sy volle termyn van sewe jaar uitdien. In 1980 is hy oorlede. Hy en sy hartsplek is nooit weer herenig nie.

So 170 kilometer van Rouxville, in die Vrystaatse hoofstad, Bloemfontein. het ‘n gebroke vader vir sy lieflingseun ‘n marmer- praalgraf gebou: ‘n sarkofaag in die ou Suidpark-begraafplaas met sierlike suile, blombakke en bankies in die koelte van groot bome waar jy rustig kon gaan sit en na die voëlgeluide luister.

Die vader was dr. Barnie Human, stigter van Human Motors, seker die grootste eenmansaak in Suid-Afrika, vertak in meer as ’n dosyn maatskappye, met jaarlikse verkope van duisende voertuie. Sy legendariese slag om motors te verkoop, het ‘n bekende Suid-Afrikaanse motorbaas laat opmerk het: “As Human Motors na motor town in Johannesburg se Eloffstraat oorgeplant kan word, sal daardie ouens nie weet wat hulle getref het nie. “

Die Human-praalgraf in Bloemfontein.

Die seun was Callie (16), die kroonprins van die ontsaglike sakeryk.  wat in Desember 1967 op pad skool toe – die Greykollege – in ’n motorfietsongeluk gedood is. Hy het ‘n boek by die huis vergeet, omgedraai en in die haastigheid onversigtig agter aan ‘n vragmotor vasgeklou. Hy beland toe onder die wiele.

Met Callie se dood is die toekomsdrome vir ‘n Human-dinastie verpletter.   Sy ontroosbare pa het troos gesoek deur  monumente vir sy seun, ‘n belowende jong gimnas,  op te rig.  Waarskynlik die bekendste is die Callie Humansentrum by die Vrystaatse Universiteit: ‘n reusagtige binnenshuise sportsentrum met elke denkbare gerief, en doelmatig vir elke soort byeenkoms, van ‘n konsert tot ‘n gradplegtigheid tot ‘n kerksaamtrek.

Dit was inderdaad treffend hoe juis die verbondenheid met sy kerk op verskeie wyses in dr.  Human se gedenktekens vir sy seun manifesteer het. Met ’n groot skenking het hy byvoorbeeld die bou moontlik gemaak van die NG kerk op Margate, sy vakansiegemeente waarheen duisende Afrikaanse vakansiegangers steeds op Kersdae stroom. Hy het ook ’n eie Bybelfonds op sy seun se naam geregistreer vir die verspreiding van Bybels aan kinders.

Dr. Barnie Human is op 20 Junie 2006 oorlede en mev. Swanie Human op 2 Maart 2012. Albei is in die praalgraf ter ruste gelê.  Die Human-sakeryk het uiteindelik vererf na ‘n kleinseun, Jacques (Jakkie) Strydom, seun van die enigste dogter, Christa.  Dié is in Februarie 2024 op ‘n perdeskou by Victoria-Wes op 54 aan ‘n hartaanval oorlede.

In twee grafte langs mekaar in die Van Reenen-begraafplaas in die Drakensberg is die treurige verhaal van ‘n verliefde paartjie se verbode liefde opgesluit. Dit is die grafte van Valerie Wilcocks (22) en Johan Bestendig De la Harpe (21). Op albei grafstene staan geskryf: Geslaan deur weerlig op Mont-Aux- Source, 18 Desember 1932. Tot op daardie dag en datum was die onderskeie families in ‘n vurige vete.

Die Drakensbergse Romeo en Juliet is in ‘n skielike somer-donderstorm deur ‘n enkele weerligstraal neergevel. Valerie en Johan en sy perd, Moskou, waarop hulle saam gery het, is op slag gedood.

Valerie, eiesinnige dogter van die destydse Vrystaatse administrateur, CTM Wilcocks, was verlief op Johan De la Harpe, seun van Percy de la Harpe,’n boer van die plaas Die Goue Hek (seker waar die naam Golden Gate vandaan kom).   Op 17 Desember het Johan sy mondigwording gevier. Vermoedelik kon sy die partytjie nie bywoon nie, en het die twee afgespreek om mekaar die volgende dag by hul “geheime plek” vir hul hul eie viering te ontmoet.

Die jong verliefdes het vroeër van hul onderskeie familieplase af gery en ontmoet in die area naby waar Mont-Aux-Sources die kettinglere geleë is.  Daar het sy op Moskou oorgeklim. Toe die donderslag …

Piet Retief se naam in groen verf op ‘n klip by Kerkenberg.

Dit lyk darem of die twee strydende gesinne versoen is,  aangesien die twee minnaars langs mekaar in die Van Reenen-begraafplaas lê.

Nie verdaarvandaan nie, ongeveer 30 km suid van Harrismith, oor die steil Oliviershoekpas by Kerkenberg, is ‘n klip op ‘n klein plato reg onder ‘n rotsstapel te sien waarop die naam van Piet Retief en die datum van sy 57ste verjaardag, 12 November 1837,  deur sy dogter, Debora, met groen verf aangebring is terwyl ‘n gedeelte van sy trek daar uitgespan het.

Naby is die monument van die kaalvoetvrou ter ere van die Voortrekkervroue wat liewer kaalvoet die berg wou oorsteek as om deur vreemdes verslaaf te word.

Daardie klip op die plaas Aberdeen is natuurlik geen grafsteen nie, hoewel amper so.    Minder as twee maande later, op 6 Februarie 1838, is Retief en sowat 100 man (onder wie ongeveer 29 bruinmense) deur die Zoeloekoning Dingaan vermoor nadat hul belowende onderhandelinge skipbreuk gely het.

Die groen geverfde woorde op die Retiefklip kan vandag nog besigtig word, omdat dit deur ‘n glaskassie wat later aangebring is, teen wind en weer beskerm word. Met die 1937-Eeufeesviering is ‘n gedenkplaat deur mev. J.C. Preller (‘n kleindogter van Debora Retief) onthul en in 1986 is die Engelse weergawe van die plaat deur studente van die Pretoria Technikon geskenk.

(Tydens die Anglo-Boereoorlog het nóg mense – veral lede van die Bethlehem-kommando – hul name langs dié van Retief s’n gevoeg).