WEL, GOOTHBAAI, SALIE

Sep 25, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog

Op my stoep op Melkbos in 2007. Van links is Helgaard Raubenheimer, HvD, wyle Eric Wiese, wyle Salie de Swardt en Ton Vosloo.

As ek ‘n kollega sou moes kies met wie ek die graagste op ‘n verlate eiland uitgespoel sou wou raak, sou die innemende Salie de Swardt ‘n sterk kandidaat gewees het. Talryke gedeelde ervaringe sou oorgenoeg raakpunte oplewer vir gesprekke om die lang ure sonder ander geselskap mee om te kry.
In die jare 70’s met die stigting van Beeld in Johannesburg was ons jare lank ‘n tweeman-saamryklub vir die sowat 20 km uit die noordweste na Doornfontein, hy uit Fairland en ek uit Randparkrif Uitbreiding 3. Ons was albei stigterslede.
In die 80’s toe die politieke tumult in Afrikanergeledere op sy ergste was, was hy redakteur van Beeld en en ek van Die Volksblad. Ons koerante was van die primêre teikens van ver-regse wrewel weens ons sogenaamde “liberalisme”. Ons kon heelwat nota’s vergelyk.
Later was ons saam in die direksie van Nasionale Koerante. Vir direksievergaderings in die Kaap het ons albei in die Hotel President in Seepunt tuisgegaan. Saam-eet op die vooraand van die vergadering was ‘n tradisie.
In die 90’s was hy hoof van tydskrifte en ek hoof van koerante. Ons was in buurkantore op die 18de verdieping van die Nasperssentrum aan die Heerengracht. Ons P.A.’s, Willa Joubert en Lizette Hanekom, was in ‘n gemeenskaplike kantoor met ons aan weerskante.
As lede van Naspers se bestuurspan het ons by allerlei eksotiese bestemmings vergader, bv. Die Hotel Elephant Hills by die Victoria-waterval in Zimbabwe, die Namibwoestyn by Swakopmund in Namibië en Skukuza in die Krugerwildtuin.
Ons plekke in die Naspers-losies by die twee Nuwelande – rugby en krieket – was net in uitsondelike omstandighede leeg.
Ons kon saam ‘n glasie lig by die notering van Naspers op die Johannesburgse Beurs in 1994. Op die Boeing terug Kaap toe het ons, al hoe vroliker, saam met Andrew Marais, hoof van die skakelafdeling, die een heildronk op die ander op die heuglike geleentheid geklink.
Ek was Nieman Fellow aan Harvard in die VSA in 1977 en hy in 1983. Een van die agternavreugdes van Niemanskap was ‘n jaarlikse aandpak-dinee op plekke soos die Wild Coast Casino, die Swaziland Spa en die Mmabatho Inn. Dobbelplekke was toe nog taboe binne Suid-Afrika se grense.
‘n Feestelikheid was die bywoning van die Nieman Foundation se glansryke 50ste verjaardagfees in Cambridge, Massachusetts. Die besoek is afgerond met ‘n gerugmakende reis per huurmotor van Boston na Washington saam met ons gades, Lisa en Tokkie.
Deur die jare het ek en Salie vele pret saam gehad. Die pret op daardie reis kan ‘n bundel vul. In daardie motor is baie gelag. Een insident was toe ons, met my aan die stuur, in die deelstaat Maryland ‘n verkeerde afrit vat en tot afgryse van ‘n klompie mense by ‘n buitelug-restaurant rakelings verby hulle
skuur.
In Washington is ons koninklik in die SA ambassade onthaal. Piet en Lulu Koornhof was die ambasadeurspaar. Hul kleuter-kleinkind was op besoek. Speelgoed was oral op die ambassade se vloere gesaai.
Einde 1997 het ek afgetree. Salie het nog ‘n dekade by Naspers gebly en die hoog geagte besturende direkteur van die nuwe Media24 geword. Die sien het minder geword. Die De Swardts het wel ‘n keer in Sabiepark kom kuier. Elke jaar in Desember is ‘n braai vir oud-Beeldmense by hul pragplasie  Akkerdraai buite Stellenbosch aangebied. Die het ek graag bygewoon solank dit vir my moontlik was. By sovele ander onthale was ons tafelgenote.
Van Salie sou ek by sy skielike heengaan in ‘n hotel in Londen hope anekdotes kon uitryg. Hy was by al sy gravitas iemand met ‘n onblusbare humorsin. Waar hy was, was luimigheid nooit ver nie.
Ek gaan my twee tot twee stories beperk. Die een is in besonderhede opgeteken in mede-Nieman Michael Green se memoires Around and About. Die geleentheid was ‘n Nieman-banket by die Wild Coast Sun. Dit gebeur toe dat Salie laataand by sy suite se skuifdeure uitstap vir vars lug. Hy betrap ‘n paartjie op die helder verligte grasperk voor hom volstoom gemoeid in wat Green Ugandan discussions noem – dit n.a.v. ‘n Ugandese gesant en sy sekreterasse wat in ‘n lastige situasie betrap is. Sy verduideliking was: We were having discussions.
Nietemin, Salie wat ‘n storie met oorgawe kon vertel, is daardie naweek telkens oogeroep om sy waarnemings met ons ander te deel.
By sy afskeid by Beeld het hy aangeknoop by ‘n rubriek van Albert Crafford in Die Beeld oor die week se dinge by die parlement. Een vermeldenswaardigheid was die besoek van ‘n Rus, ene Popof. ‘n Ander was die Spoorwegbegroting waarin die minister, Ben Schoeman, telkens die Duitse digter Goëthe aangehaal het. Schoeman het hom Gooth genoem.
Craffie sluit toe sy rubriek af: Wel, Goothbaai, ek moet nou Popof. So het Salie ook sy toespraak afgesluit. So sluit ek hierdie skrywe af: Goothbaai, Salie, dierbare vriend en kollega.

UIT MEDIA NA POLITIEK

Sep 21, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog

Drie Suid-Afrikaanse staatspresidente het in jul jong dae die joernalistieke waters beproef:  CR Swart en PW Botha by Die Volksblad en Marais Viljoen, by Die Transvaler. Amper was dit vier.  TE Dönges (Die Burger) is tot die amp gekies, maar kon dit weens siekte nie opneem nie.  Dit het die deur oopgemaak vir die Vrystaatse boer, Jim Fouché.

Swart was in 1936 twee maande lank waarnemende redakteur van Die Volksblad.  Van  1927/28 tot 1933 het hy ‘n weeklikse politieke rubriek onder die skuilnaam “Rondloper” behartig. PW Botha het in die middel 30’s as vryskut politieke vergaderings vir die koerant gedek.

Viljoen was vertaler en verslaggewer by Die Transvaler. Dönges was assistent-redakteur van Die Burger en betrokke by die NP-blad The South African Nation.

 Twee premiers, DF Malan en HF Verwoerd, was onderskeidelik die eerste redakteurs by Die Burger (van 1915 tot 1924) en Die Transvaler (1937 tot 1948).

Dr. EG Jansen, voorlaaste goewerneur-generaal van die Unie van Suid-Afrika, was in 1919/20 nege maande lank redakteur van Die Nataller.

Sir De Villiers Graaff, leier van die Verenigde Party,  was aanvanklik ‘n rukkie lank joernalis by The Friend en dr. AP Treurnicht, leier van die Konserwatiewe Party, was redakteur van Hoofstad.  Helen Zillie was in ‘n later era leier van die Demokratiese Alliansie.

Politieke swaargewigte soos dr. AJR van Rhijn en dr. Otto du Plessis, Kaaplandse Administrateur,  het ook Die Volksblad se gange bewandel. Van Rhijn was ‘n marathonskof van 23 jaar lank redakteur.

Senatore was CJ Langenhoven  ( Het Zuid-Westen  en Die Burger) en AM van Schoor ( Die Vaderland).

Ander mediamense wat politici geword het:  Hennie Smit (Die Burger), Sporie van Rensburg (Die Transvaler), Gert Terblanche (Die Volksblad), Frik van Deventer (Die Volksblad, Dene Smuts (Fair Lady), Piet Coetzer (Die Transvaler) en  Chris Rencken (SAUK).  Die lysie is waarskynlik onvolledig.

In ambassadeurgeledere was o.a. AJR van Rhyn (Die Volksblad), Conrad Sidego (Rapport en Die Burger), Gert Terblanche (Die Volksblad)  en Leo Rautenbach  (Die Burger).  Tertius Myburgh (Sunday Times) is aangestel as ambassadeur in Washington, Hy is egter dood voordat hy die pos kon opneem.

Ongetwyfeld die koerantman wat die skielikste in die politiek beland het, ws Clarence Henney. Een oomblik was hy nog ‘n taamlik junior Ekstra-verslaggewer by Die Volksblad (Ekstra was die naam van die uitgawe gerig op bruinmense), die volgende was hy ‘n LUK (lid van die Vrystaatse Uitvoerende Komitee) – ‘n politieke swaargewig. Dit was ‘n regstreekse uitvloeisel van die totstandkoming van die driekamer-parlement.

Tot sy eer het hy sy ampsBenz self bestuur; wou nie n bestuurder hê nie.

Hy wou nie gesalueer word as hy by die hekke van die HF Verwoerdgebou inry nie. Het ook nie in n LUK-huis gaan bly nie, maar steeds in Heidedal waar hy sy skemahuis laat aanbou het. Hy was n nederige mens.

 

ANTWOORD UIT ‘N KROEG

Sep 10, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog

Wanneer iemand van die statuur en charisma van koningin Elizabeth II sterf,  hoef koerante wêreldwyd nie kop te krap oor ‘n hoofberig nie.  Ander kere is die keuse soms ‘n tameletjie – veral in sogenaamde komkommertyd as nuus skaars is. Met koningin Elizabeth was die besluit vir die meeste vanselfsprekend, soos Die Burger se voorblad vandag weerspieël.

Die idioom van “een se dood is ‘n ander se brood” kom by ‘n mens op. In die koerantwêreld is dit bepaald ‘n onomstootlike waarheid. Sterftes van bekendes is nuus – groot nuus. Sterf twee bekendes in dieselfde tydgleuf, is die keuse watter een in die hantering voorrang moet kry. Oordele oor aanbieding verskil soms skerp, nie net van koerant tot koerant nie. Ook intern. Robuuste debatte word gevoer.

‘n Storie wat op die onderwerp nogal uit ‘n onverwagse hoek lig werp, het te make met die keuse van ‘n hoofberig (“lead story”) vir die eerste uitgawe van Amerika se eerste nasionale dagblad, “USA Today”, op 15 September 1982.

Bashir Gemayel, pasverkose president van Libanon, is vermoor, en by die koerant was die algemene verwagting van senior lede van die redaksie dat dit die hoofberig sou wees, soos dit wel van ander Amerikaanse oggendblaaie was.

Maar prinses Grace (Kelly) van Monaco is in ‘n motorongeluk gedood, en “USA Today” se redakteur, Al Neuharth, se instinkte het hom vertel dat dit vir die meeste Amerikaners die grootste nuus van die dag sal wees. Om sy teorie te toets, is hy na ‘n kroeg en ‘n politieke byeenkoms.

By albei plekke was die dood van prinses Grace op almal se lippe. Toe Neuharth die sluipmoord in Libanon meld, het mense hul skouers opgehaal. Die volgende oggend was “USA Today” se banieropskrif : “America’s Princess Grace dies in Monaco”. Gemayel se dood was op ‘n binneblad.

EK SWAAI ‘N UNION JACK

Sep 9, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog


Reken, sover hierdie 81-jarige kan onthou, het hy die 96-jarige ontslape koningin net een keer in sy lewe in lewende lywe gesien. Sy was toe nog prinses Elizabeth – net 20 jaar oud. ‘n Stralende jong vrou.Die uwe is in 1947, 75 jaar gelede, in Kimberley skool toe: die Diamantveld-Laer. Vroeg in die eerste kwartaal was die skool in rep en roer. Koning George VI, koningin Elizabeth, prinses Elizabeth en prinses Margaret uit die verre Engeland besoek die Diamantstad.Elke kind word ‘n Union Jackie in die hand gestop en die see opgewonde kindergesiggies staan ure lank op die roete waarlangs die vyf statige swart Daimlers met hul koninklike vrag stadig verbyknor.Oupa Herklaas Visser is in ons skakelhuisie met die vlaggie-swaaiery van sy kleinseun se skool nie baie gediend nie. Waar hy met sy gekromde kierie in sy hand in ‘n sonhoekie in Diagonalstraat 10 se sitkamertjie sy dae sit en omlees aan Die Voksblad, roep hy grimmig die Anglo-Boereoorlog in herinnering. Sy tyd in die krygsgevangekamp op Ceylon druk swaar op sy hart.

Toe Oupa boonop in die koerant lees van die twee yslike diamante – een blou-witte van ses karaat en een van vier-en-half – wat De Beers (sy oorlede skoonseun se werkgewer) vir die twee prinsesse present gegee het, was hy erg verontwaardig.

Askies Oupa, wil ek stilletjies na binne prewel as ek vandag in my gemoed ‘n simboliese Union Jackie vir die koningin swaai. Wat ‘n waardige dame was sy nie. Uitdagings was volop, maar die pad wat sy geloop het, was altyd reguit en voorbeeldig – haar land ter ere.

                                                                ***********************************************************
In die Royal Natal Hotel aan die voet van die manjifieke Mount-Aux-Sources in die Drakensberg het Koning George en sy gesin in 1947 uitgespan – dus ook kroonprinses Elizabeth, die pas ontslape koningin. Trouens, dit was waar sy haar 21ste verjaardag gevier het.
Twintig jaar later het ek en Tokkie ons tweede huweliksnag, 1 Januarie 1967, daar deurgebring – nou wel nie in die koninklike kwartiere nie, maar darem ook nie te versmaai nie. Die waardige plek was deftig met ‘n hoofletter D. Die atmosfeer was behaaglik, die kos heerlik en die uitsig hemels.
Tien jaar gelede het ons op ou spore gaan terugry. Toe is “ons hotel in die berge” ‘n absolute bouval – hartverkeurend om te aanskou. Waar die elegante eetsaal was, het die onkruid meters hoog gestaan. In die koninklike kwartiere het stukke dak ontbreek – ‘n droewe toneel van vervallenheid.
Wat gebeur het, is dat die huurders se kontrak verstryk het, het ons gehoor. By die hemelhoe nuwe huurgeld kon hulle nie bykom nie, en niemand anders wou byt nie. Toe staan die plek dolleeg … en die plunderaars beweeg in.
Sic transit gloria mundi.
                                                   **********************************************************************************
Met die Wit Trein op pad na die noorde gedurende die koningsbesoek aan Suid-Afrika in 1947 stop Koning George VI – die ou wat so pynlik gehakkel het (sien die fliek The King’s Speech) – en sy geselskap op Beaufort-Wes.
Die Cape Times wil toe ‘n bietjie plaaslike kleur in sy verslag bring, maar ‘n ontbrekende kappie op ‘n “e” laat die stomme Engelse verslaggewer (en later ook die subredakteur) in ‘n gat trap.
Hy berig, en sy koerant sit dit in die opskrif op die voorblad, dat die hoofsaaklik Afrikaanstalige skare sy majesteit begroet het met krete van:
“Hoere, hoere, hoere vir die koning!”

PROF. PERFORMER

Sep 3, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog

”
Fransjohan Pretorius se memoires oor sy dosenteloopbaan op Netwerk24 laat die prentjie van prof. Nico van der Merwe voor my opdoem. Hy was ‘n jeugdige regsprof by Tukkies in die jare 60. ‘n ware “showman”. Ek sou sy delikteklas in Romeins Hollandse Reg III vir geen geld misloop nie.
Hy gee klas oor seduksie. Vertel van hierdie hofuitspraak en daardie handboek-definisie. Dan: “Goed, dis wat hulle sê. Maar wat sê ek, Nico van der Merwe?” As hy klaar is, slaan hy triomfantelik op sy bors: “En wie dink julle is reg? Natuurlik, ek, Nico van der Merwe.”
By ‘n ou met die bynaam Killer wil hy weet: “Killer, ek stap in die straat af en stamp die man wat van voor kom, teen die bors. Wat is dit?”
“Aa-aa-anranding, pro-o-o-ofessor,” antwoord Killer, nie ‘n man wat soos ‘n snelgeweer praat nie.
“Nee, Killer, nee. As jy hom stamp, is dit aanranding. As ek hom stamp, is dit moord, moord, moord!”
Ons skryf toets. Bo aan een – later ‘n bekende sakeleier – se vraestel staan: “Mooi so Mnr. So-en-So, as jy so aanhou, gaan jy net-net dop.”
Saam met ons in die klas was ‘n mediese dokter, ene Cor du Preez. In ’n ander toets moet ons die vraag beantwoord: Bespreek die vonnis Methodist Church vs. The Master (Gaan slaan dit gerus na). Hy skryf toe: Prof, ek het nooit geweet dat ‘n Engelse kerk my klokke so sou laat lui nie.
Prof. Nico antwoord: Ja dok, en dis toe nie die gelui van huweliksklokkies nie, maar die kluitlap op die kis!
Ongelukkig het ‘n blonde buurvrou in prof. Nico se lewe gekom. Hy beland op die voorblad van Die Transvaler. Of dit gelei het tot huweliksklokkies later weet ek nie. Wat ek wel weet: dit het ‘n briljante loopbaan kortgeknip.

TOERISTE? NJET! NJET! NJET!

Sep 2, 2022 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog

Nou-ja, die onderhoud met Gorbatsjof waarvoor ek in 1990 na die Sowjet-Unie is, was toe ‘n nat klapper. Toe toer ek, vermom soos ‘n Britse toeris, maar rustig verder saam met die groepie van 20 uit die VK waarby ek my in Londen aangesluit het. Ek hou darem my oë oop vir ander stories, soos die enorme toue by die eerste McDonalds in Moskou, die dolleë winkelrakke en die strand-apartheid in Odessa .
Ons toergids van Intourist, ‘n staatsinstelling, is Swetlana. ‘n nogal knorrige tante wat nie nonsies vat nie. Van Odessa na Leningrad was die groep veronderstel om te vlieg. Op die tippie roep sy ons bymekaar en kondig aan 10 van ons moet per trein ry – jy en jy en jy. Vliegtuig is vol.
Leningrad is ‘n nagreis ver per trein. Dus nog ’n lang dag in Odessa vir die ongelukkige 10; nog minder tyd in die mooie Leningrad (St. Petersburgh) met sy paleise, die Hermitage-kunsmuseum met sy hope Rembrandts en wat nog. Gevolg: hoge ontsteltenis in die groep.
As julle toeriste so sleg behandel, kan julle maar vergeet, kapittel ‘n Skotse magistraat vir Svwtlana. “But we don’t want tourists.” kap sy betraand terug. “Tourists bring hard work. They need clean sheets. They want fancy food. They make us unhappy!”
“We don’t want tourists!” Wat ons spannetjie betref, het sy daarmee die spyker vierkant op die kop geslaan. Die Sowjet-Unie – toe in sy laaste stuiptrekkings – kon, volgens ons ervarings, werklik nie beskuldig word dat hy die rooi tapyt vir toeriste uitrol nie.
Vergeet van reisreëlings wat op nommer 99 omvergegooi word, van winkelrakke wat leeg vir jou gaap, van rigiede voorskriftelikheid t.o.v. jou bewegings (Swetlana kon op haar rug val toe ek in Odessa aankondig ek wil ‘n motor huur en op my eie die Swartseekontrei gaan bespied), van steiers wat glo al hoe lank sierlike ou geboue orent help hou, van swaarkry op die gryse moedertjies in parke en op straat en van opdringerige straatsmouse wat oral bie om matriosjkapoppe en beervelmusse aan jou te verkoop of dollars by jou te koop (‘n misdaad).
Moet darem noem hoe ‘n gesukkel dit was om kos in die hande te kry – nogal ‘n noodsaaklikheid vir enigeen, joernalis of toeris. Dankie tog vir die pak Marlboro’s wat ek op aanbeveling saam het. Dwars deurwagte by ontoeganklike restaurants laat hulle gretig daarmee omkoop.
Die middelmatige Hotel Bratislava in Kiëf onthou ek of ek gister daar was weens die plankdun matrassie en die norse, besnorde vroulike “generaal-majoor” wat my boos uit die eetsaal geboender het omdat ek vyf minute te vroeg wou kom aansit vir brekfis. “Njet! Njet! Njet!”
Volgende stop was Odessa. Die stad was (is dalk nog) bekend as die “Pêreld van die Swartsee”. Die rede het my ontwyk.
Ontnugtering nommer een was die Hotel Chornoye More (Hotel Swartsee) wat niks beter as ‘n swakkerige plattelandse losieshuis was nie, met hysbakke wat skynbaar permanent “out of order” is. Die kennisgewings is duidelik nie gister opgesit nie. Die Chornoye More is boonop kilometers weg van die see per rammelkas-bus deur vuil nywerheidsgebied waar ‘n digte rook hang.
Ontnugtering nommer twee was die strand self (foto). Die geriewe is oes – sommer sulke slordige, styllose opslaangeboutjies. Die ergste skok: die “strand-apartheid” wat streng gehandhaaf word. Oorsese toeriste had ‘n spesiale “Intourist”-strand wat met hoë tralies – variasie op die tema Ystergordyn! – van die strande van die plaaslike plebejers afgekamp was. Hulle beloer jou nuuskierig. Njannies.
Ons het darem in Odessa een aand ‘n mooi konsert in die deftige Operahuis aan die bopunt van die indrukwekkende “Potenkim Stairs” – simboliese toegang tot die stad van die see se kant – bygewoon. Die talentvolle kunstenaars was uitgevat in aandpakke en swierige rokke. Die sirkus en ballet in Moskou was ook goed. Net jammer die sirkustent se dak het ingestort weens aanhoudende reën.
Die versameling in die Hermitage in Leningrad was ‘n belewenis. Net jammer die vensterrame se verf was so afgeskilfer en plek-plek verrot.
Die moltreinstasies is kunswerke en die treine loop op die minuut. Glo Lenin se buiging na die werkers. Geen “maar” hier nie.
Vir uitbuiting moet jy lig loop. Uit Odessa bel ek Washington. Vooraf kry ek, altyd versigtig, ‘n kwotasie vir die prys van die oproep. Toe ek my rekening kry, is dit egter driedubbeld die bedrag. Toonbankdienste was bra bot toe ek hoflik wil navraag doen. Swetlana moet ingryp. Sy lyk nie alte gretig nie. Tog het sy tot my ewige dank. Toe betaal ek eindelik aansienlik minder as wat gekwoteer was!
Ek wou nog iets oor die land se minder gelukkige openbare toilette sê, maar genoeg is genoeg. Laat ek liewer halt roep met net die een opmerking: Ook op Aeroflot het die toilette waarlik nie fris geruik nie. Dis om dit sag te stel. En daar was vlieë teen die dak. Soontoe en terug na Gatwick.
Ek weet ‘n klomp mense gaan kwaad wees oor hierdie onvleiende inskrywing en my van eenogigheid beskuldig. Tipiese siniese joernalis! Ek weet immers: Party mense onthou Rusland in ‘n romantiese gloed, veral diegene wat op weeldeskepe op die Volga die land leer ken het. Ek is om hul onthalwe bly oor hul lekker ervarings, al bly ek skepties oor die smaak van Russiese bier en voka.
Dan ook: die gelukkiger besoeke was meesal seker na 1990 wat so plus-minus ‘n ekonomiese laagtepunt vir die land, destyds nog agter die Ystergordyn, was