Jan 7, 2026 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Verbode minnaars – sy aan sy. Foto:Werner Olivier.
Dis ‘n graf in die gras, dis ‘n vallende traan – dis al
In die skrynende slotstrofe van die gedig van Jan F. E. Celliers. Dis Al, bevat ’n storie. Die graf in die veld getuig van die verwoesting wat oorlog aanrig. Die banneling keer terug na niks. Alles is tot niet.
In die Anglo-Boereoorlog was Celliers, toe in sy middel-30’s, self op kommando. Hy het ‘n oorlogsdagboek gehou, wat later gepubliseer is. Al spel hy dit nie in Dis Al so uit nie, word aanvaar sy banneling is ‘n Boer wat ná daardie katastrofiese oorlog uit St. Helena of Ceylon terugkeer.
Elke graf oral is natuurlik ‘n storie uit eie reg. Dis immers die laaste punt agter die bekleder se lewensverhaal. Party lig die sluier egter meer as ander, soos in Celliers se aangrypende gedig.
‘n Uitsonderlike graf in die veld met ‘n storie is in die distrik Rouxville in die Vrystaat, vlak duskant die Lesothogrens. Die steen is ‘n lewensgetroue beeld van ‘n opgeskote seun. Die voetstuk verklap sy naam en kort leeftyd: Etienne Fouché, gebore op 6 Oktober 1927 en oorlede op 29 Augustus 1936, net voor sy negende verjaardag.
Oom Jim Fouche by die graf van sy jongste seun, Etienne. (Foto: Rapport)
Etienne was die jongste seun van ‘n jong boer, Johannes Jacobus Fouché, en sy vrou, Letta McDonald met wie hy in 1920 getroud is – die nimlike Oom Jim en Tant Lettie wat mettertyd in die openbare lewe met rasseskrede tot heelbo sou vorder: van administrateurspaar van die Vrystaat tot die minsame tweede Staatspresidentspaar van die land vir sewe jaar (1968 – 1975). Tussenin het hy as ‘n uiters gewilde minister van verdediging gedien.
Etienne se grafsteen op die destydse familieplaas Babel (nou ‘n gasteplaas in ander besit) is ‘n kunswerk, uit marmer gehou deur die Italiaanse beeldhouer Leopoldo Sangvinetti van Carrara aan die hand van ‘n foto wat sy ouers na Italie gestuur het nadat hul seun aan griep, longontsteking en hartversaking oorlede is.
Die plaas Babel het sy vreemderige naam gekry van die Elandsberg wat, as jy van die ou opstal Oos gekyk het, uit die aarde verrys, hoog soos die toring van Babel. Fouché se oupa (Stephanus Philippus) het waarskynlik die plaas só genoem. Oom Jim was innig aan die grond verknog waar hy met sy seuns op sy ryperd ‘n bekende gesig was; des te meer ná sy jongste seun in die geil aarde sy laaste rusplek gevind het. (Die Fouchés het net een ander kind gehad, dr. Jacobus Johannes (Buks) Fouché, wat in die jare 60 as ambassadeur in Nederland gedien het. Hy was 14 jaar oud toe kleinboet Etienne oorlede is.)
Terwyl hy nog minister van verdediging was, is die Vrystaatse edelman in Rouxville se stadsaal gehuldig. In sy toespraak vertel hy toe van skipbreukeling wat op ‘n eiland uitgespoel het. Hy het lank gelukkig op die eiland gewoon. Toe kom ‘n skip waarmee hy kon huis toe gaan. Vir die eilandbewoners se hy toe: “Dit was lekker hier en ek was gelukkig onder julle, maar ek moet nou huis toe gaan, na my vaderland toe.”
In daardie stadium was Oom Jim se stem al krakerig en kon ‘n nattigheid op die wang bespeur word. Toe kom hy met sy toepassing. Die politiek, sê hy, is vir hom so ‘n eiland. Dit is lekker en hy is gelukkig. Maar dit word tyd om huis toe te gaan, terug na sy “vaderland”, na Babel toe. Toe juig die Rouxvillers en stroom die trane.
Die dagblad Die Volksblad het sy woorde vertolk as ‘n sinspeling dat hy uit die politiek wil tree; sy kop staan plaas toe. Die verwagting is selfs op die plakkaat geskep – maar toe kom niks van die uittree-planne nie. Hy word daarna die enigste staatspresident wat sy volle termyn van sewe jaar uitdien. In 1980 is hy oorlede. Hy en sy hartsplek is nooit weer herenig nie.
So 170 kilometer van Rouxville, in die Vrystaatse hoofstad, Bloemfontein. het ‘n gebroke vader vir sy lieflingseun ‘n marmer- praalgraf gebou: ‘n sarkofaag in die ou Suidpark-begraafplaas met sierlike suile, blombakke en bankies in die koelte van groot bome waar jy rustig kon gaan sit en na die voëlgeluide luister.
Die vader was dr. Barnie Human, stigter van Human Motors, seker die grootste eenmansaak in Suid-Afrika, vertak in meer as ’n dosyn maatskappye, met jaarlikse verkope van duisende voertuie. Sy legendariese slag om motors te verkoop, het ‘n bekende Suid-Afrikaanse motorbaas laat opmerk het: “As Human Motors na motor town in Johannesburg se Eloffstraat oorgeplant kan word, sal daardie ouens nie weet wat hulle getref het nie. “
Die Human-praalgraf in Bloemfontein.
Die seun was Callie (16), die kroonprins van die ontsaglike sakeryk. wat in Desember 1967 op pad skool toe – die Greykollege – in ’n motorfietsongeluk gedood is. Hy het ‘n boek by die huis vergeet, omgedraai en op,pad huis toe onder die wiele van ‘n vragmotor beland. .
Met Callie se dood is die toekomsdrome vir ‘n Human-dinastie verpletter. Sy ontroosbare pa het troos gesoek deur monumente vir sy seun, ‘n belowende jong gimnas, op te rig. Waarskynlik die bekendste is die Callie Humansentrum by die Vrystaatse Universiteit: ‘n reusagtige binnenshuise sportsentrum met elke denkbare gerief, en doelmatig vir elke soort byeenkoms, van ‘n konsert tot ‘n gradplegtigheid tot ‘n kerksaamtrek.
Dit was inderdaad treffend hoe juis die verbondenheid met sy kerk op verskeie wyses in dr. Human se gedenktekens vir sy seun manifesteer het. Met ’n groot skenking het hy byvoorbeeld die bou moontlik gemaak van die NG kerk op Margate, sy vakansiegemeente waarheen duisende Afrikaanse vakansiegangers steeds op Kersdae stroom. Hy het ook ’n eie Bybelfonds op sy seun se naam geregistreer vir die verspreiding van Bybels aan kinders.
Dr. Barnie Human is op 20 Junie 2006 oorlede en mev. Swanie Human op 2 Maart 2012. Albei is in die praalgraf ter ruste gelê. Die Human-sakeryk het uiteindelik vererf na ‘n kleinseun, Jacques (Strys) Strydom, seun van die enigste dogter, Christa. Dié is in Februarie 2024 op ‘n perdeskou by Victoria-Wes op 54 aan ‘n hartaanval oorlede.
In twee grafte langs mekaar in die Van Reenen-begraafplaas in die Drakensberg is die treurige verhaal van ‘n verliefde paartjie se verbode liefde opgesluit. Dit is die grafte van Valerie Wilcocks (22) en Johan Bestendig De la Harpe (21). Op albei grafstene staan geskryf: Geslaan deur weerlig op Mont-Aux- Source, 18 Desember 1932. Tot op daardie dag en datum was die onderskeie families in ‘n vurige vete.
Die Drakensbergse Romeo en Juliet is in ‘n skielike somer-donderstorm deur ‘n enkele weerligstraal neergevel. Valerie en Johan en sy perd, Moskou, waarop hulle saam gery het, is op slag gedood.
Valerie, eiesinnige dogter van die destydse Vrystaatse administrateur, CTM Wilcocks, was verlief op Johan De la Harpe, seun van Percy de la Harpe,’n boer van die plaas Die Goue Hek (seker waar die naam Golden Gate vandaan kom). Op 17 Desember het Johan sy mondigwording gevier. Vermoedelik kon sy die partytjie nie bywoon nie, en het die twee afgespreek om mekaar die volgende dag by hul “geheime plek” vir hul hul eie viering te ontmoet.
Die jong verliefdes het vroeër van hul onderskeie familieplase af gery en ontmoet in die area naby waar Mont-Aux-Sources die kettinglere geleë is. Daar het sy op Moskou oorgeklim. Toe die donderslag …
Piet Retief se naam in groen verf op ‘n klip by Kerkenberg.
Dit lyk darem of die twee strydende gesinne versoen is, aangesien die twee minnaars langs mekaar in die Van Reenen-begraafplaas lê.
Nie verdaarvandaan nie, ongeveer 30 km suid van Harrismith, oor die steil Oliviershoekpas by Kerkenberg, is ‘n klip op ‘n klein plato reg onder ‘n rotsstapel te sien waarop die naam van Piet Retief en die datum van sy 57ste verjaardag, 12 November 1837, deur sy dogter, Debora, met groen verf aangebring is terwyl ‘n gedeelte van sy trek daar uitgespan het.
Naby is die monument van die kaalvoetvrou ter ere van die Voortrekkervroue wat liewer kaalvoet die berg wou oorsteek as om deur vreemdes verslaaf te word.
Daardie klip op die plaas Aberdeen is natuurlik geen grafsteen nie, hoewel amper so. Minder as twee maande later, op 6 Februarie 1838, is Retief en sowat 100 man (onder wie ongeveer 29 bruinmense) deur die Zoeloekoning Dingaan vermoor nadat hul belowende onderhandelinge skipbreuk gely het.
Die groen geverfde woorde op die Retiefklip kan vandag nog besigtig word, omdat dit deur ‘n glaskassie wat later aangebring is, teen wind en weer beskerm word. Met die 1937-Eeufeesviering is ‘n gedenkplaat deur mev. J.C. Preller (‘n kleindogter van Debora Retief) onthul en in 1986 is die Engelse weergawe van die plaat deur studente van die Pretoria Technikon geskenk.
(Tydens die Anglo-Boereoorlog het nóg mense – veral lede van die Bethlehem-kommando – hul name langs dié van Retief s’n gevoeg).
Dec 23, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
OU bure kuier saam op Melkbos. Ek is links. Die foto is ‘n paar jaar oud.
‘n Amperse buurman in Bloemfontein, prof.Pièrre Theron (85), mede-inwoner van Genl. Van Schoorstraat vir baie jare, was ‘n man wat betekenisvolle spore op onderwys- en kultuurgebied getrap het.: ‘n groot man met ‘n groot hart en met ‘n groot nalatenskap.
Pièrre is vanoggend weens nierversaking by sy huis in Bothastrand, naby Mosselbaai, stil oorlede. Hy was geruime tyd op nierdialise.
Sy bydrae op kultuurgebied sluit in ‘n termyn as voorsitter van die Afrikanerbond in ‘n uitdagende tyd (2007 – 2010). Met sy geredelike glimlag, dienswilligheid en rustige oorwoëndheid het hy as leier veel vermag om ‘n belangrike segment Afrikaners gefokus saam te snoer.
Op onderwysgebied het die oud-onderwyser gevorder tot ‘n gerekende dekaan van die die Fakulteit Opvoedkunde aan die Vrystaatse Universiteit. Sy invloed het wyd versprei.
As kerkman was hy in die voorste gestoeltes as ouderling by die NG gemeente Berg-en-Dal.
Ek en my buurman was ‘n tyd lank saam in die juk in die kultuurakker en het baie tyd saam deurgebring, hetsy in hotelkamers in die vreemde of op pad iewers heen vir ‘n vergadering of byeenkoms. Ons was baie ure in mekaar se geselskap en het tot mekaar se diepste gedagtes deurgedring.
Die nabye verhouding was vir my ‘n vooreg. Om Pièrre goed te leer ken, en die bande steeds te bly handhaaf, was lewensverrykend. Die blymoedigheid waarmee hy die sware las van gereelde nierdialises bly dra het en die humor wat hy in moeilike omstandighede behou het, was vir my besielend. Ek salueer hom.
Erica, sy elegante vrou met die liefde en fyn aanvoeling vir musiek, is voor hom heen. Die herinneringe aan hul saamloop het hy tot aan die einde bly troetel.
My hart gaan uit na sy kinders en ander naastes, veral aan Estelle en Kowie wat hom die laaste ruk so getrou en liefdevol versorg het.
Dec 21, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
‘n Fiere MT Steyn op ‘n Vrystaatse koppie – die standbeeld by die stasie in Deventer.
Die sjarmante stadjie Deventer in die provinsie Overijssel in Nederland is, soos ‘n mens van die naam kan aflei, die plek waarvandaan die stamvader van die Van Deventers, Gerrit Jansz van Deventer, in 1687, net 35 jaar ná Jan van Riebeeck, Kaap die Goeie Hoop toe verskuif het.
As ‘n latere Van Deventer op iets wil roem van die stad waarvan die familie oubaas Gerrit Jansz se van dra, is die keuse vir Deventenaars amper voor die hand liggend. “Wie Deventer segd, noem ook de koek,” sê hulle.
Die koek, Deventer-koek, nog meer presies Deventer-kruidkoek, is ‘n lekkerny met ‘n geskiedenis van vyf eeue plus. Die bakker, JB Bussink, bak dit al sedert 1593. Voor 1593 al is tienduisende koeke na onder meer Noorweë, Duitsland, Portugal en Engeland uitgevoer.
By die gesellige Deventer Koekhuisje aan die Brink (een van die mooiste stadspleine in Nederland) is altyd volop Deventer-koek te koop en te proe. Heuning, rog, lemoensnippers, kruie en speserye sorg vir die ietwat vreemde smaak. Die presiese resep word geheim gehou.
Die Koekhuisje beveel dit sterk aan omdat “Deventer Koek een product is dat enorm lekker is, praktisch geen VET bevat en een delicatesse is om te krijgen, maar ook te geven.” ‘n Spesiale “tractatie” is die volgende: “Besmeer een plakje Deventer kruidkoek met roomboter. Snijd het plakje diagonaal door, en leg de besmeerde kanten tegen elkaar. U hebt dan een Deventer Koeksandwich, waarmee u eer inlegt bij uw huisgenoten en gasten.”
Net jammer hierdie Van Deventer vind die roemryke produk van sy moederstad “niet zo leuk”! Wat vir hom aansienlik “leuker” is, is die buitengewone verwelkoming wat by die stasie Deventer op Suid-Afrikaanse besoekers wag. Net buite is naamlik ‘n kosbare brok eie geskiedenis. Dit is in die vorm van ’n prominente standbeeld wat veral Vrystaters se harte warmer sal laat klop; ‘n groter as lewensgroot Marthinus Theunis Steyn, eerste gebore Vrystater wat die amp van president beklee en ‘n leier wat ‘n sleutelrol gedurende en ná die Anglo-Boere Oorlog (1899-1902) in die Vrystaatse republiek en in die landspolitiek gespeel het.
Die treffende sandsteen-standbeeld – die eerste vir Steyn ter wêreld – staan in die Rijsterborgherpark by die stasie-ingang. Dit is in 1922 daar opgerig. Antoine Dupuis (1877-1937), ’n beeldhouer van Den Haag, het die Vrystaatse president uitgebeeld waar hy, “ongesteurd, ongebuk” sy burgers in die veld toespreek, bandelier om die lyf en sy hand op die Bybel. Die voetstuk van rotsblokke stel ’n koppie in die Vrystaat voor. Onder Steyn se voete, amper in die middel van die monument, staan die teks Aan president Steyn / Het Nederlandsche volk. Heel onder, op die onderste steen, staan die wapenskild van die Oranje-Vrystaat.
Wat tref, is hoe goed hierdie spesiale huldeblyk onderhou word. Die sorgsame onderhoud is ook die rede waarom ‘n foto daarvan pas weer op die internet rondgeblits is en in die proses uit verskeie oorde onder allerlei Van Deventers, onder wie ek ook, se aandag gebring is. In die hooggety van anti-apartheidsaktivisme was dinge anders. In daardie tyd was die beeld telkens die teiken van vandale. Dit is herhaaldelik met rooi verf beklad. ‘n Keer is Steyn se gesig selfs met soutsduur geskend.
By die Steynbeeld.
Die beeld is in 2015 omvattend gerestoureer deur die stadsraad van Deventer wat ook met die oprigting die grond goedgunstiglik beskikbaar gestel het. Net die skade aan gesig is doelbewus nie herstel nie, as simbool van die anti-apartheidstryd wat deel van sy geskiedenis geword het.
In 2017, ná ‘n wêreldwye debat oor dekolonisasie van openbare ruimtes en die algemene verwydering van standbeelde, is die beeld van binne enkele dae twee keer opnuut gevandaliseer. Dit is sommer die volgende werkdag al deur die munisipalieit skoongemaak. Sedertdien word dit met rus gelaat.
Die provinsiale openbare uitsaaier RTV Oost het ná die laaste aanslag ‘n peiling gehou: Moet die standbeeld verwyder word of nie? ‘n Soliede 93% (of 3100 mense) was gekant teen verwydering, wat die jammerlike geskiedenis van die Steyn- standbeeld op die kampus van die Vrystaatse Universiteit in nogal skrille kontras plaas.
Laasgenoemde beeld van amper twee en ‘n half ton is in 2020 onseremoniëel van sy ereplek op die kampus verwyder omdat dit deur die universiteit as politieke verleentheid beskou is. Opgeklitste studentebetogers is hul sin gegee. Hulle had min respek vir die die feit dat hul universiteit sy ontstaan aan hierdie leier se idealisme te danke het. (Die beeld pryk nou by die Oorlogsmuseum in Bloemfontein.)
Die spesiale band tussen Steyn en Deventer het nie sommerso uit die lug geval nie. Tussen 1877 en 1879 het die jong Marthinus aan die gimnasium in Deventer matriek gemaak, voordat hy na Leiden gegaan het om in die regte te studeer en toe na Londen waar hy by die sogenaamde Inner Temple lid van die balie geword het. In Deventer het hy ‘n kamer by ’n kruidenier (dalk nog Bussink?) gehuur en was hy aktief betrokke in die verenigingslewe. Hy was een van die mede-oprigters van die sokker- en krieketklub Koninlijke UD, oudste veldsportvereniging in die land.
Deventer-kruidkoek: kroonjuweel van die Bussink-bakkery.
‘n Kwarteeu later, in die Anglo-Boereoorlog. het die lot van die Boere en hul heldhaftige stryd teen die magtige Brittanje, baie Nederlanders se verbeelding aangegryp. Toe Steyn en andere ná afloop van die oorlog Europa besoek, is hulle soos helde ontvang. Sowat 2 000 Nederlanders het as vrywilligers aan die kant van die Boere geveg. Een van hulle J.C. Kakebeeke, ’n inwoner van Deventer, het Steyn op kommando ontmoet en het die bal aan die rol gesit om ’n standbeeld in Deventer te laat oprig om hulde aan die president te bring.
‘n Gesamentlike komitee van die Nederlands-Zuid-Afrikaanse Vereniging en die Algemeen Nederlands Verbond onder leiding van Hendrik Müller het uiteindelik die taak onderneem. Muller was tussen 1896 en 1902 die Nederlandse konsul in die Oranje-Vrystaat.
Op 6 Julie 1922, ’n eeu gelede, is die beeld deur Steyn se dogter, die politikus Gladys, onthul. By die seremonie het Muller verklaar dat Deventer “liefdevolle herinneringe” by Steyn gelaat het; dit is daarom gepas dat die eerste standbeeld vir die “onbaatsugtige, nederige” man daar staan. (Die beeld by die UV het eers vyf jaar later gevolg.) Die hoop is uitgespreek dat die beeld bande tussen Nederland en Suid-Afrika sou versterk.
Die seremonie is in die nabygeleë St. Lebuïnuskerk voortgesit, waar onder meer ’n telegram van genl. JBM Hertzog voorgelees en die Vrystaatse en Transvaalse volksliedere op die orrel gespeel is. ’n Onthaal het gevolg in ’n saal wat met die Vrystaatse vlag versier is.
Op besoek aan die stad van sy vadere in die 90’s.
In die 90’s het hierdie afstammeling – reeds van die agtste geslag – die stad van sy vadere besoek om in sy smal, krom keisteenstraatjies iets van sy wortels na te speur. Dit was vir hom ‘n ontroerende ervaring. Stap jy in Deventer se sogenaamde Bergkwartier of op die stadsplein, die Brink, hoor jy die suiwer klank van die 47 klokke van daardie einste indrukwekkende Lebuïnuskerk – die oudste in Nederland – gemeng met die geloei van koeie wat in die aandstilte oor die Ijssel aangesweef kom. Op daardie oomblik beleef jy op ‘n baie pertinente manier ‘n onsigbare band met die verre verlede.
Dit word ‘n speletjie om na die jaartalle op die gewels te kyk en te wonder: Het Gerrit Jansz voor sy vertrek in 1687, MT Steyn twee eeue later (en nog later ook Hendrik de Graaff, stigter van Die Volksblad!) dalk op hierdie selfde hobbelrige keisteentjies in dieselfde strate as jy rondgestap en na dieselfde gewels opgestaar? Die historiese ketting stuur ‘n rilling langs jou ruggraat af.
( Hendrik de Graaff, stigter van die nuusblad Het Westen waaruit Die Volksblad gegroei het, was ‘n Deventenaar.)
