Mar 25, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Aan een ontslape kollega het ek toenemend gedink terwyl die promosie van die nuwe Kyktnet-TV-reeks oor die raaiselagtige niggiemoorde van 1966 op Odendaalsrus stoom opgetel het.
Chris (Molie) Moolman (foto), destyds Goudveldse verteenwoordiger van Die Volksblad, sou beslis die reeks met ‘n arendsoog gevolg het. Die storie oor die moorde was destyds sy scoop.
Wanneer die reeks “Niggies” vanaand afskop, sal die kranige oud-redakteur van Rapport en Oosterlig, oud-assistent-redakteur van Die Volksblad en Die Burger en Londense verteenwoordiger van die koerante van die Nasionale Pers in die 70’s egter nie een van die kykers wees nie. Hy is reeds in Oktober 2020 op 79-jarige leeftyd heen.
Ek was hoofsubredakteur van Die Volksblad toe die 12-jarige Petro Nel en Issy Fourie se lykies destyds in ‘n verlate gebou op Odendaalsrus gekry is. Hulle het spoorloos verdwyn nadat hulle by die munisipale swembad gaan lyf natmaak het. Albei was verkrag en wreed vermoor.
Molie het die storie op sy gewone oggendrondes by die speurhoof in Welkom opgetel, Binne ‘n uur was ‘n deeglike verslag op die nuusredakteur, Oom Gert Terblanche, se lessenaar. Ek was gewaarsku om op die voorblad voorsiening te maak.
Soos die grusame moorde oor die weerlose meisies skokgolwe deur die gemeenskap gestuur het, was dit ook by koerant iets groots. Die Goudveldse oplaag is verdubbel. Bestuurder-redakteur Hugo Dreyer het in een van sy seldsame besoeke skielik langs my lessenaar opgedoem om ‘n onnodige opdrag in een woord oor te dra: Baniertjie. ‘n Banier sou die storie inderdaad wees – dws onder ‘n opskrif wat oor die hele blad strek.
Die etiket “niggie-moorde” is daardie dag aan ons subtafel gebore. By geleentheid is dit ook die “murasiemoorde”genoem, Die gebou waar hul lykies gekry is, was maar bouvallig.
Hope berigte het oor die moorde verskyn. Vir 18 jaar is egter geen leidraad gevind nie. Uiteindelik, in 1984 – 19 jaar later – het een van die die verkragters ‘n selmaat in die tronk in sy vertroue geneem. Johan Theron en Diederick Steenkamp verskyn toe op 27 Maart 1984 op aanklagte van moord en verkragting in die hof op Odendaalsrus.
Weer was ek by die hantering betrokke. Ek was toe redakteur. Die opdrag oor aanbieding onder ‘n banier het die keer van my na hoofsubredakteur Nols Nieman gekom.
Theron het skuld beken op die verkragting van een van die niggies, maar het gesê dat hy hulle nie vermoor het nie. Steenkamp het ‘n alibi gehad en is later vrygespreek.
Theron se ouer broer, Barend, was die eintlike belhamel agter die treurspel. Hy was ‘n man met ‘n reuse- selfbeeldprobleem. Sy een hand was gebreklik en hy het dit altyd met ‘n kous bedek. Almal was bang vir dié gewelddadige bullebak wat drank en dagga misbruik het.
Hy was egter reeds oorlede. In 1976 het hy uit die derde verdieping van die Cecil Hotel in Bloemfontein gespring, kop eerste. Hy het seker gedink hy vat sy geheim saam graf toe. Toe nie.
Sien minder
Mar 22, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Die raaiselagtige buit van drie lyke uit ‘n begrafnisondernemer se besigheid op Kuruman herinner aan ‘n kaping lank gelede in Bloemfontein waarvan omstandighede ook taamlik bisar was.
Vir die slagoffer bewaar ek ’n dubbele dosis deernis in my hart.
Dié drommel se huwelik was aan’t wankel en sy geldsake beroerd. Die lewe het in die algemeen genadeloos gedruk. In sy broosheid word hy toe boonop deur sy bankbestuurder ontbied om onder vier oë oor sy oortrokke rekening te praat, deur sy vrou oor sy verwaarlosing van huwelikspligte geroskam, en deur die balju besoek oor ’n lang-termynverpligting wat stil-stil op die langebaan geskuif is.
Die stres van die driedubbele aanslag word uiteindelik te veel vir mens en bloed. Selfmoord skyn al uitweg te wees. Dalk huil iemand dan tog oor sy dood. Soete wraak!
Hy loop dae en tob oor die voortreflikste manier om ’n einde aan alles te maak. Uiteindelik val sy keuse op ’n beproefde metode: dié van die tuinslang. Hy gaan koop by ’n afslagwinkel met ’n seisoen-uitverkoping (op sy vrou se rekening) ’n netjiese nuwe stuk om aan sy geliefde ou Volkswagen kombi (’n Transporter) se uitlaatpyp te verbind.
Die tweede groot besluit is: waar? Vir selfmoord bied Bloemfontein nie baie eksotiese bestemmings nie. Voorgangers het sommer al op die Bultfonteinpad of die Jagersfonteinpad tot die daad oorgegaan, maar dit is darem só verbeeldingloos.
Maselspoort is dalk ’n opsie – ander het dié gewilde kuierplek met sy reuse-swembad en groot bome al met welslae vir daardie doel benut – maar dis ver uit die stad en ’n mens wil nie onnodig petrol uitry nie, al is dit dan ook vir so ’n kritieke taak.
Naval Hill bied nogal ’n aantreklike alternatief. Voordele is die sentrale ligging en die gedurige kom en gaan van besoekers. Hy besluit Naval Hill is die plek. Dit is ietwat afgesonder, maar darem nooit verlate nie.
Op ’n donker aand, met feitlik geen maan teen die swart lug nie, ry hy stadig Naval Hill op, soek vir hom ’n verlate parkeerplekkie onder ’n alleen-boom en spring aan die werk. Toe alles gereed is, en hy vir oulaas ’n sigaretjie aansteek, spoel ’n vredige rustigheid deur sy onstuimige gemoed.
Nadat hy die sterre bo hom en die stadsliggies onder hom ’n ruk in stilte betrag het, skakel hy die enjin aan en laat die geduldige masjien wat hom al op soveel ver paaie geneem het, egalig voortluier. Stadig, stadig sink hy in ’n diep slaap weg. Dieper en dieper.
’n Onaangename gewaarwording wag: snerpende koue wat deur murg en been sny; ook ’n seer lyf, soos een wat geruime tyd ongemaklik gelê het, boonop op harde klip. Herinneringe aan sy verskriklike bedruktheid, sy groot besluit en sy laaste paar uur in die kombi maal deur sy benewelde kop.
Sy oë fladder oop. Doer in die ooste breek die dag. Om hom is vaal winterveld, ’n ent verder ’n kameelperd wat met ’n lui tong ’n paar blaartjies van ’n boom stroop, sy oë nuuskierig op die vreemde, witgerypte figuur hier skuins voor hom.
Wat het van sy Transporter geword? Die ding kon tog nie net in die dun lug verdwyn het asof ’n bedrewe towenaar sy stokkie geswaai het nie. Dit dring tot hom deur dat misdaad waarskynlik vermoed moet word. Hy strompel Bayswater se polisie toe, verdwaal nog eers, maar bereik eventueel sy bestemming
Stamelend deel hy met ’n vaak konstabel die verhaal van sy abortiewe selfmoord en die daaropvolgende verdwyning van die voertuig wat in die voorgenome daad ’n kritieke rol sou moes vervul. Dié luister met die gewone “uhms” en “aahs”. Toe tref dit hom dat hy hier met ‘n nogal ongewone misdaadsituasie gekonfronteer word.
Hy staan half op uit sy stoel en roep geskok uit: “Jis, oom, toe sit die bliksems jou wragtig op jou sterfbed op jou voete.” Daarop slaan hy deernisvol sy arms om die mislukte selfmoordenaar en sê uit die diepte van sy hart: “Siestog, nou het oom nog meer worries!”
Mar 21, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
In beroerder tye toe die dompas nog die lewens van swartmense gereguleer het, het ons tuinwerker in Bloemfontein in die 80’s syne verloor. Soos dinge soms ‘n vreemde verloop neem, tel juis gade Tokkie die verweerde boekie in die straat op. Daniel was uit sy vel van blydskap. Hy het gevoel of hy sy lewe verloor het; nou het hy dit terug, het hy stralend verkondig.
So ‘n gevoel van “lewe verloor” wil-wil my pak as ek lees van die geldnood en gebrekkige dienslewering wat die Voortrekkermonument en die Erfenisstigting klaarblyk ernstig knel. Om woorde soos “steier”en “by die kruispad” oor die hoeksteen-instellings van die Afikaner raak te lees, maak my droog in die mond.
Die monument ken almal – hoop ek. Oor die Erfenisstigting is kennis waarskynlik minder algemeen. Die stigting is ‘n maatskappy sonder winsmotief met die visie om onder meer die behoud, bewaring en volhoubare benutting van bedreigde erfenishulpbronne te skep.
Sulke erfenishulpbronne sluit onder meer historiese geboue en strukture, monumente en erfenisterreine, kulturele praktyke, kunswerke, argiewe, begraafplase en grafte in. Bedreigings wissel van natuurlike verval, toevallige skade en vandalisme, tot gebrek aan befondsing en kapasiteit.
Met die Erfenisstigting se argief (foto) het ek ‘n persoonlike band. Iewers in sy gange is daar ’n versameling PV 39 – JH van Deventer. Dit voel vir my my “lewe” is – om nou vir tuinman Daniel aan te haal – in PV 39 opgesluit. My beroepsloopbaan as joernalis en vele ander fasette is in boeke, artikels, briewe, ander dokumente, foto’s en wat nog na te speur. (‘n Deel is ook by die Vrystaatse Universiteit by die ou Ineg. Toe Ineg in ‘n nuwe bedeling minder toeganklik word, het ek my tot die Erfenisstigting gewend.)
My persoonlike dankbaarheid oor daardie bestemming vir my “goeters”is enorm. Dit is ’n kosbare voorreg en gerusstellende wete dat dit op hierdie waardige manier die stortingstrerrein vryspring – die wrede lot van sovel ander.
Maar as dinge daar moet skeefloop, wat dan?
Die vraag geld nie net ‘n geringe individu soos die uwe en ander persoonlike versamelings soos syne nie, maar ook kosbare bronne van die hoogste orde vir navorsers oor alle fasette van Suid-Afrikaanse geskiedenis en kultuurgeskiedenis.
Vername temas van die versameling is die Groot Trek, die Anglo-Boereoorlog en die geskiedenis van die Voortrekkermonument. Verdere materiaal sluit argiewe van Afrikaanse kultuurorganisasies in, soos die Afrikaner-Broederbond, en van die Nederduitsch Hervormde Kerk in Afrika.
Die blik wat in die argief gebied word op die kultuur en geskiedenis van die Afrikaanssprekende samelewing in Suid-Afrika is weergaloos en onvervangbaar. Dit is laat in de dag as begrippe soos “steier” en “kruispad” opduik wanneer ons oor sulke bestaansake dink en praat.
Mar 15, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Ken jy die sprokie van die kleure van die reënboog wat mekaar in ‘n epiese wedloop die stryd aansê?
Oor berge en deur dale jaag hulle mekaar: rooi, oranje, geel, groen, blou, indigo en pers, Dan is die een voor, dan die ander. Met die wenpaal in sig breek rooi weg.
“Rooi! Rooi!” bulder die skare. Rooi breek die lint. Hy kry die wennersmedalje om die nek.
Ken jy die sprokie nie? Moenie sleg voel nie. Al plek waar dit bestaan, is in die ou man se verbeelding.
Al van eergister af is hy egter begeesterd met rooi. Eers het die “bloedmaan:”gekom en gegaan. Toe breek 15 Maart aan: Tokkie se verjaardag. My vrou betree haar laaste jaar as 70-plusser. In 2026 rol die sewe om en word ‘n agt.
Rooi is natuurlik haar kleur. Vir haar het ek ‘n keer ‘n versie geskryf:
Tooi jou in rooi,
my rooibloedvrou,
om my vir altyd
aan jou voete te hou.
En tooi sy haar nie graag in rooi nie. (Onthou die rooi baadjie!) Hoe groter die okkasie, des te rooier trek sy aan. Die oorheersende prentjie van haar in my kop is as bruidsmoeder met die dieprooi vollengte-tabberd – veel rooier as die rooi van ‘n “bloedmaan”. Later skop sy hom uit. Dis nou langbroektyd – ewe rooi, ewe mooi.
Toe Tokkie 60 geword – ook al 19 jaar gelede – het wyle kollega Ollie Olwagen vir my ‘n stylvolle webblad ontwerp om daardie mylpaal te vier. Rooier kan ‘n webblad nie.
Nadat ek gewik en geweeg het, het die besluit maklik gekom: dis die regte illustrasie vir vandag. Dan dien dit sommer ook as hulde aan daardie uiters kreatiewe kollega wat enkele weke gelede ter ruste is.
Mar 12, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Die nagemmer was dekades lank die konvensionele tegnologie vir daardie kleinste vertrekkie van ‘n huis, bekend as toilet, latrine, privaat, kleinhuisie en dies meer.
Dit was ook die heersende stelsel as die nood druk in my grootwordjare in die 40’s – buiten vir periodieke kennismakings met die nog onaangenamer puttoilet op besoeke aan diverse familie op plase en in die bos. Vir dié spesie had ek ‘n ewige aversie weens verskeie onplesierighede wat ‘n mens in jou broosheid om jou kon aantref: spinnekoppe, skerpioene, maaiers, knaagdiere, selfs slange.
Toe ek my verstand kry, in Kimberley, was die kleinhuisie onder die peperboom in die hoek van ons erf met die nederige skakelhuisie part en deel van ons bestaan. Die emmer is snags verwyder. Honde-pandemonium het die eksakte tyd aangekondig.
Vir nagtelike nood is die kamerpot aangewend. In een sitting het my eerste wisseltand glo in so ’n potjie beland. Arme tandemuis!
Rede vir die ongewone herinneringe is die herontdekking van ‘n sterstelsel vir toilette van ‘n berese Britse egpaar. Hulle klassifiseer die geriewe op hul pad volgens ’n sterstelsel (eintlik gebruik hulle toiletrolle pleks van sterre) wat nogal met SA standaarde ooreenstem.
Vyf rolle beteken ‘n voortreflike gerief stil, skoon, ruim, goed toegerus, bevorderlik vir meditasie.
Vier beteken jy hoef nie bekommerd te wees oor moontlike steurnis, siekte of ongerief nie.
By drie is al ‘n klein insinking in kwaliteit. Papier is soms afwesig, die deurslot werk nie altyd nie, die waterwerke is wisselvallig.
Twee rolle deug in ‘n noodgeval. Water spoel dikwels nie en altyd met ‘n vreesaanjaende gerammel in die pype. Lastige insekte kom voor en nare graffiti ontsier die afgeleefde mure
Eenrol-toilette is bedoel net vir ernstige noodgevalle as geen ander alternatief hom voordoen nie. Die plekke is vervalle, die nare aroma is permanent. en elke besoek is ’n uitdaging vir jou wilskrag.
In my 84 jaar en twee maande tot op datum het ek bepaald met al vyf soorte kennis gemaak. Die detail hou ek liewer vir myself.
Met die leeftyd se ervaring kom egter die hoogste waardering vir die soort gerief waarmee n mens deesdae in jou eie huis en by ordentlike openbare aandoenplekke bederf geraak het.
Nie almal van ons het 16 badkames soos Harry en Meghan op hul eksklusiewe landgoed doer naby Hollywood aan die Amerikaanse weskus nie, maar twee is amper vir ons generasie die mees basiese norm.
Dit bring mee die gerusstelling van relatiewe privaatheid, die voordeel van gelyktydige gebruik en die gemoedsrus wat ‘n bekende omgewing waarin jy volkome tuis en onbedreig voel, jou besorg.
As jy jou buite jou eie domein bevind en noodwendig op ander se gasvryheid (as dit die regte woord is) moet staatmaak, kan jy jou maatstawwe aansienlik hoër stel as eers.
Ek tel my onder diegene vir wie ‘n gedeelde badkamer/toilet buite die klein gesinskring iets is wat tot elke prys vermy moet word. Dit is helaas nie altyd moontlik nie. Dan moet jy vat wat jy kry met allerlei verleenthede en ‘n verlies aan waardigheid nie uitgesluit nie.
Soos op ‘n vliegtuig. Op ‘n Boeing of ‘n Airbus is daardie areas waar jy die rye piepklein holtetjies ingeryg sit, vir my atyd beklemmend.
‘n Mens voel mos of alle oë jou volg en alle ore gespits is vir aksie daarbinne. Die onvermydelikheid om op ‘n lang vlug ‘n paar besoeke daar af te lê – en die noodverklappende toustanery wat dit soms meebring – het dalk in my onderberwuste ‘n rol gespeel is waarom pas van ‘n reis weggestap is waarvoor ek aanvanklik nogal aansienlike gretigheid opgebou het.
Hoe ouer ‘n mens word, hoe minder het jy egter krag vir vermybare spanning. En – dit moet ek nou maar van die hart kry – vir my is daar hoegenaamd niks ontspannends nie om in ‘n klein metaalhokkie kilometers bo seespieël teen 700 km/h voort te snel , welwetende dat ‘n dosyn ongeduldige ander pasassiers wens jy wil klaarkry.
Die blote gedagte maak my benoud. Dan bly ek liewer tuis.
Mar 5, 2025 | Hennie van Deventer se Blog, Vars Blog
Frans klink ‘n glasie (?) met Tokkie van Deventer op ‘n Probuskuier by Penguin Place 11. Pieter Jacobs skud net sy kop.
In 1995 het ‘n wildvreemde Frans en Lourette Ellis hulle uit Oos-Kaapland op Melkbosstrand kom vestig. In dertig jaar het hulle gewaardeerde Melkbos-juwele geword wat die gemeenskap in vele opsigte gedien en verryk het. Nou skuif hulle aan Mosselbaai toe.
By die Probusklub. ‘n vriendskapsklub vir afgetredenes waar die joviale paar diep spore getrap het, is gister van hulle afskeid geneem. Die oudste lewende pionier, Henri van Biljon, het hulle gehuldig as “Probusvriende so uit die boek”, altyd gewillig, om te help en planne te maak vir uitstappies; “ware diep vriende van wie die herinneringe altyd by ons sal bly”.
Hulle was ook tuisonthalers en gashere soos min, het Henri tereg gemeld – “vriende met wie lekker gesels is oor wat verby is, oor mense wat ons geken het en oor al die plesier en plekke wat ons gesien en beleef het.”
Almal al saamstem: hulle is werklik mense wat hulle hart en siel in die klub gestort het. Waar interessante of avontuurlike dinge gedoen is, was die twee meesal op die voorpunt.
Frans verlaat die klub as chronologies die naasoudste aktiewe lid en na vele skofte as ‘n ankerlid in die komitee. Lourette wat een van die eerste vrouelede was, is die entoesiastiese ondernemer wat veral die laaste twee jaar – maar ook al tevore – die voortou geneem het om dosyne uitstappies te organiseer: toere, konserte en diverse ander feestelikhede.
Lourette klink ‘n glasie met Barbara Nel op ‘n Probus-uitstappie op Blaauwberg. Die twee verjaar saam.
Waar was ons nie oral toe die huppel in die stap nog daar was nie? Namibië, Kgalagadi, Krugerwildtuin, Oos-Kaapland – om net ‘n paar te noem. Ons het gevlieg, gevaar, trein gery of in konvooie met bussies en ons motors die pad aangedurf. En die Ellisse was sonder uitsondering ‘n dinamo.
Buite Probus het hulle bekendheid verwerf as jarelang eienaars van die Melkbosch-gastehuis in Mostertstraat. Frans het lank ’n suksevolle eiendomsagentskap bedryf. Na aftrede het hulle gewig ingegooi by die Woonwaklub en met ‘n gerieflike ryhuis die wêreld platgery.
Die Probusklub is ‘n borg van die woord “kuier” by die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT). Dis nie om dowe neute nie, soos hierbo blyk. In die egpaar Ellis is daardie gesellige kuier-element vergestalt.
So 15 jaar gelede het ek oor mede-Probuslede versies geskryf. So het Frans (en Lourette) se versie gelui:
Dis louter plesier as Frans Ellis jou pêl is;
En jy nog boonop by Lourette ook in tel is,
Dan kan jy reken op goeie wyntjies en kos
Só lekker kuier die Ellisse se pêlle mos!
Dis werklik hoe ons Frans en Lourette sal onthou – as van die lekkerste pêlle om saam mee te kuier. Hoe vreemd sal dit nie wees nie om dit vorentoe sonder hulle te doen.
