KOERANT OP JOU VOORSTOEP

Tokkie met haar rooi baadjie – die geskenk van ‘n koerantverkoper.

Die tot siens vir Volksblad as papierkoerant beteken ook tot siens vir die knape wat vroeg opstaan om die nuus vroegdag by intekenare se hekkie of op die voorstoep te besorg.

Koerantverkopers verdwyn terselfdertyd by verkeersligte in stede soos Bloemfontein en Kimberley. Nuusplakkate, so lankal ‘n permanente faset van die stedelike landskap, word museumstukke.

Die rol van die koerantverkoper lyk dalk beskeie, maar dit sal ‘n sonde wees as dit onbesonge in vergetelheid verdwyn.

Die geldjies wat ‘n koerantseun huis toe bring, het al in sy huis die kos op die tafel moes sit. Of dit nog so gesteld is, weet ek nie. In my tyd was dit wel die geval. As verslaggewer het ek ‘n keer oor Die Volksblad se kortbroek-verkoopspannetjie ‘n storie geskryf. Sulke hartroerende stories het ‘n vogtigheid in die jong koerantman se oë gebring.

Toe was nie net die naam van die koerant anders nie (nog met die “Die” voor) maar ook sy tydgleuf. ‘n Skare seuntjies – in ’n stadium iets soos 180 – het met die varsgedrukte koerante die stad ingevaar om hul gebiede te bedien en hul hoeke te beman. Oom Blikkies Bilgnaut van die sirkulasie-afdeling moes hulle beheer. Dit het hare op die tande geverg.

Oom Blikkies was self egter ‘n Blik-skottel wat jy nie sonder handskoene moes aandurf nie!

Hoe meer koerante op ‘n bepaalde hoek verkoop is, hoe gesogter was die staanplek vanselfsprekend. Een hoek met status was op die hoek by die skoenwinkel Cuthberts in Maitlandstraat. Twee uitskieters wat daardie hoek in hul jeug hul eie kon noem, was wyle prof. Wynand Mouton van die UV en SAUK, en later ook Frans Stroebel wat lank ‘n sleutelman in die Rembrandtstal was. Frans was ook ‘n kranige Kovsie-rasieleier.

Onder Mouton-bewind in die 40’s was dit bekend as “Nantiie se hoek”. Geen indringer sou dit naby waag nie. Hy het laggend vertel hoe ‘n beskonke omie hom as onskuldige 12-jarige seun rondgejaag het as die nuus hom nie geval nie. Maar hy het goed geld gemaak: 12 sjielings en ‘n sikspens kommissie op ‘n dag. Eendag op ‘n reëndag het ‘n barmhartige samaritaan sommer 40 koerante by hom gekoop!

Ek het prof. Mouton skertsend “kollega” genoem weens die verbintenis. Hy het die “status” hom glimlaggend laat welgeval.

Die rekord vir ‘n lang “dienstermyn” is iets soos sewe jaar. Dit word gehou deur ene Louis Slump. Hy het alles mooi opgeteken en sy “loopbaansyfers” is indrukwekkend: in die sewe jaar het hy 15 288 km (sic) op sy fiets agter 82 intekenare aangery.

‘n Mooi storie oor jeugdige entrepreneurskap kom uit die dae toe dr. DF Malan pas in 1948 premier geword het. Op ‘n VP-kermis in Windhoek is op ‘n plakkaat met sy foto op skyfgeskiet.   Die storie was op die voorblad en op die plakkaat:

“Sappe skiet op dr, Malan se foto”. Toe sny van die verkopertjies die onderste lyn weg: “Sappe skiet op dr. Malan”.   Heeltemal iets anders! Koerante het soos soetkoek verkoop.

Verkopertjies is dikwels ingespan om as ‘n gunsie ander takies ook vir mense te verrig. “Ag boetie, help die ou tante tog die swaar boks kombuis toe dra!” Dan is die foets en koerante maar eers eenkant gelos em kruideniersware help dra.

Een moes selfs as “para-medikus”   uithelp. Op sy oggendrondes kom hy op ‘n drawwer af wat plat in die straat lệ. Dit was ‘n diabeet wat deur lae bloedsuiker neergevel is. Nogal ‘n redaksielid van Die Volksblad. Nadat die seun vasgestel het, die oom lewe nog, het hy ‘n motor voorgekeer, wat hulp ontbied het. Darem ‘n blok sjokolade vir sy moeite gekry!

My en Tokkie se seun, Johan, was as hoërskoolseun ook ‘n trotse koeranteverkoper. Met sy eerste tjekkie het hy by Repubiekbmeubels vir sy pa ‘n swarthoutkierie laat maak. Ek gebruik dit ná 30 jaar elke dag, al is dit al vol hondehappe en ander letsels.

Vir homself het het ‘n rooi baadjie van sulke gladde plastiekerige materiaal aangeskaf vir beskerming teen wind en weer. Met sy aftrede het sy ma die baadjie geërf.

Tokkie en daardie baadjie kom ’n lang pad. Vir elke reis wat ons onderneerm het, is dit altyd eerste ingepak. Ook vir elke skeepsreis. Dis ’n veteraan van ver paaie. Sy spore lê wyd op hierdie aardbol.

In die bittere koue wat die Kaap nou teister, wend sy haar gister tot “Johan se baadjie” vir ‘n ekstra hittetjie. Toe die uwe dit gewaar, spoel die herinneringe deur my: hoe lank dit in ons besit is en waarheen dit ons oral vergesel het. Sou ‘n bewoë nattigheidjie nie skielik in my oë opwel nie? Oor ‘n baadjie!

Maar ‘n dubbele bewoëndheid was dit darem  kan ‘n mens ter versagting sệ. Die trane lệ maar vlak oor al die verbygaande simbole van my koerant wat so lank so ‘n spesiale plekkie in my hart beklee het.

  • Van die inligting is met dankbaarheid bekom uit “’n Lewe van sy eie – die biografie van Volksblad” deur Leo Barnard en Jan-Ad Stemmet.

 

 

 

PAPIER BLY KONING

BEGIN Januarie 1963 – amper sestig jaar gelede – het ek as groentjie-verslaggewer by Die Volksblad se ou gebou in Voortrekkerstraat 79, Bloemfontein, ingestap.  ‘n Leeftyd by en naby koerante is daardie dag ingelui.

My formele loopbaan by die Nasionale Pers – van indiensneming tot by aftrede –  het darem nie sestig jaar geduur nie; net 36 jaar. My verbintenis met koerante strek egter veel langer, omdat ek as beurshouer al van 1958 af ‘n Naspers-jas dra, en omdat ek in my aftrede, sedert einde 1997, steeds aktief tot Nasperspublikasies bygedra het.

As studentewerker het ek aan die einde van 1961 as Goudveldse verteenwoordiger van Die Volksblad waargeneem – die 20-jarige moes aan die diep kant leer swem.  Begin 1963 het ek in Bloemfontein ingeval en uit die staanspoor net beroepsvreugde ervaar. Die koerant was dadelik in my bloed.

As Parlementêre verslaggewer in 1964 en 1965 (ongelukkig net twee jaar) het ek die Verwoerd-era as’ t ware in die voorste ry beleef. As jong hoofsubredakteur (‘n pos wat te gou gekom het), moes ek die moord op dr. H.F. Verwoerd op 6 September 1966 hanteer. ‘n Groter nuus-“storie” het nie in my dae oor my lessenaar gekom nie.

As nuusredakteur (Die Volksblad en Beeld) kon ek my amper ‘n dekade lank as joernalis ten volle uitleef en bestuursvaardighede begin slyp.

Tussen 1974 en 1980 is ek na Beeld as eerste nuusredakteur van die nuwe koerant, Later het ek assistent-redakteur geword. Beeld se stigtingsjare was veeleisend maar vrugbaar.  Die joernalistieke omgewing was dinamies, energiek en opwindend. Die leermeesters was van die deurwinterdste koerantmense van hul tyd.  Die Beeld-tyd het vir my nuwe vergesigte geopen.Met my terugkeer na Bloemfontein in 1980 het ek eers ten volle besef wat dit vir my beteken het.

‘n Jaar as Nieman Fellow aan die Harvard-universiteit in Cambridge, Massachusetts, het sy eie eise gebring, ook vir my gesin.  Onthou dit was in 1976/77 – Soweto het uitgebars. Dit was ook uiters vervullend en leersaam.

Met my aanstelling as redakteur van Die Volksblad in 1980 is ‘n droom vervul.   Op ouderdom 39  was ek weer redakteur soos ek op skool was in 1957 (eerste leerlingredakteur van die Volkie-jaarblad) en op Tukkies in 1961 (redakteur van die studenteweekblad Die Perdeby). Die keer was egter die ware Jakob: ‘n dagblad.

Die Volksblad was tot einde Februarie 1991 ‘n middagkoerant. In ‘n stal van oggendkoerante was dit ongerieflik en duur – ‘n komplikasie in ‘n tyd van ekonomiese druk. Ná ernstige besinning is met verrassend goeie gevolge na die oggendmark geskuif. Sirkulasie het lewendig reageer. Die koerant se geldsake het ietwat verbeter.

Dat gemeenskapsdiens ‘n goeie koerant onderskei, was nog altyd een van my credo‘s.  Voor my tyd, ná my tyd, maar bepaald ook in my tyd is vele mooi tradisies in Die Volksblad se lesersgebied uit daardie geloof gebore.  Meer so as elke ander koerant het D.V. se vaderskap van sulke tradisies hom diep in sy lesers se harte laat inkruip, glo ek.

Op ander plekke is voorbeelde van D.V. se formidabele gemeenskapsbetrokkenheid volledig opgeteken. Ek beperk my hier tot net twee witbroodjie-“kinders” van my era: die Matrieknooiwedstryd en die Kunsmark. Eersgenoemde het in sy nuwe gedaante van Matrikulant-van-die-Jaar-kompetisie in 2010 sy 30ste bestaansjaar gevier. ‘n Boompie wat ons in 1980 geplant het, het geil gegroei.

Een van die koerant se beste geskenke aan die gemeenskap in daardie jare was Die Volksblad-Kunsmark wat in 1982 gestig is.  Mense het in groter getalle as rugbyskares op Kunsmark-Saterdag na Koningspark gestroom om te kyk, geniet en te koop.  In ‘n stadium was iets soos 1 600 uitstallers geregistreer. Nasionaal is ons kunsmark as een van die beste, kleurrykste en florerendste gereken.

Anders as die Matrieknooiwedstryd is hierdie boompie wat in die jare 80 geplant is, ongelukkig nie goed versorg nie.  Van verwaarlosing het dit gekwyn …

In die tyd het Die Volksblad al hoe meer op die nasionale toneel na vore begin tree. Van die koerant se menings is oral kennis geneem, ook op TV en in Engelstalige koerante.

Toe Ton Vosloo teen die einde van 1982 moes Kaap toe as kroonprins vir Lang David de Villiers, is ek aangekeer om in sy plek terug te kom Johannesburg toe. Aan die een kant was by my ingenomendheid, selfs opgewondenheid.  Tog het twyfel geknaag.  Nadat ek reeds voorlopig ‘n huis aan die Rand gaan uitsoek het (in Victorypark langs Linden), het die gesinsomstandighede die deurslag gegee.  My besluit om in Bloemfontein te bly, is nie oral toegejuig nie.   “Die Advokaat” het sy wrewel nie verbloem nie.

Later het die geleentheid twee keer gekom om Rapport se leisels oor te neem. Ek was nooit vreeslik lus vir ‘n terugkeer na Doornfontein nie, hoewel dieselfde tweestryd as destyds met die Beeld-toenadering tog teenwoordig was. Maar ek het bly ekskuse uitdink en koes. Uiteindelik het ek formeel “nee dankie” gesê

Van buite die mediakring het twee toenaderings gekom. Geeneen is ooit ernstig oorweeg nie. Albei was hoogstens vir my interessant.

Eers het ‘n afvaardiging van Bultfontein (Tokkie se tuisdorp) gekom met die versoek dat ek my as die Nasionale Party se kandidaat vir die Volksraad in die kiesafdeling Winburg beskikbaar stel.  Die vooruitsig om in die agterbanke te gaan sit en koukus-dissipline te handhaaf, was nie aantreklik nie.  Ek het my besoekers ingelig ek verkies die onafhanklikheid van ‘n redakteur. .

Louis Botha, Administrateur, met wie ek ‘n vriendskapsverhouding gehad het, het my daarop vertroulik ‘n pos as L.U.K (lid van die Uitvoerende Komitee) aangebied. Weer wou ek nie byt nie.Ek was 12 jaar lank redakteur. Die dag toe ek, einde Maart 1992, die deur van Die Volksblad se deftige redakteurskantoor met sy swaar ou meubels (stinkhout en Birmaanse kiaat) en donker houtpanele teen die mure vir laas agter my toetrek, was ek diep dankbaar oor die onuitspreeklike voorreg wat my gegun was om by daardie baie spesiale koerant die leisels te hou

Om die redakteur van ‘n dagblad te wees, is om in die voorste ry te sit terwyl eietydse geskiedenis dag vir dag op ‘n reuse-skerm voor jou verbyrol. In die jare 80 het die tempo en intensiteit van daardie geskiedskrywing ongekende vlakke bereik! Met probleme, teleurstellings, foute en al was dit vir my ‘n fassinerende era.

Al die herinneringe flits helder voor my verby terwyl ek die nuus moeisaam verteer dat Volksblad (wat ná my tyd die voorsetsel “Die” in sy naam afgegooi het) net as digitale produk gaan voorbestaan.  Sy d ae as papierkoerant is getel. Sy tenk is leeg, soos sy huidige redakteur dit stel.

Van my oud-kollegas beleef die nuus positiewer as ekself.  Van hulle begin al drome droom oor ‘n nuwe toekoms sonder papier. Oor hul gesindheid van doodkry is min, is ek bly en dankbaar. Wat my persoonlik betref,  is  ek stukkend. Ek probeer dit nie verbloem nie. Die wond sal nie gou genees nie.

Vir my bly papier koning.

HANDE AGTER RUG VASGEKNOOP

My hart is nog te stukkend oor die lot van my geliefde Volksblad  – wat nou deur die magte en owerhede van die teenswoordige Naspers (of Media24 as u dan wil) op ‘n digitale syspoor gerangeer word – om ‘n blog oor my gewaarwordinge aan te durf. Ek beperk my tot ‘n kort teruglik.

Vier, vyf jaar gelede was daar ‘n soortgelyke inisiatief, gedryf deur dieselfde mnr. Ishmet Davidson wat nou uitvoerende hoof van Media24 is. Koerantmense in murg en been soos Ton Vosloo en Salie de Swardt was toe nog in direksies. Hulle en ander nugterdenkendes  kon stem dik maak en walgooi. Dit het egter toenemend duidelik geword dat die gedrukte koeran top geleende tyd leef.

Bob van Dyk, Nederlander wat Naspersbaas geword het, het trouens al gewaag om te voorpel dat koerante dalk vinniger op pad uit is as wat deurtrapte koerantmense soos ekself verwag het. Wat Die Volksblad betref, was mnr. Van Dyk helaas toe reg. My eie insigte is as wensdenkery ontmasker.

Maar die kort terugblik:

Op 18 Oktober 2012, net agt jaar gelede, het ek ‘n taamlik uitvoerige dokument opgestel waarin ek my lewenslange verbintenis met die Pers, soos ons geslag ons maatskappy gemeensaam genoem het, deur ‘n sogenaamde ek-bril in oënskou neem.

 By koerante was in daardie stadium opnuut ‘n verkleining van redaksies op die agenda, wat onder meer behels dat veral 60-plussers in die gedrang kom – al hul opgepotte ervaring ten spyt.

My gevolgtrekking het ek toe so geformuleer: “Dit tref hierdie waarnemer dat koerante se hande kwalik gesterk word vir hul uitdagende stryd in ‘n uiters medingende omgewing, waarin die sogenaamde nuwe media, sosiale media en watse media nie nog nie steeds al hoe dieper inkeep.  Hul hande word, soos dit vir my lyk, eerder agter die rug vasgeknoop. Dit word ‘n uitmergelende, ongelyke stryd. “

Dit bring my nog ‘n stappie terug:  tot ‘n  versugting aan die einde van my afskeidstoespraak by my aftrede begin 1998  oor die “bewaring van ‘n goue ewewig, asseblief tog, tussen die nuwe tegnologie en kernpublikasies wat al geslag ná geslag hul gemeenskappe getrou dien, immer waaksaam die sosiale orde in stand help hou en lank die ruggraat van die maatskappy was.”  Daardie goue ewewig is helaas nie bewaar nie.

In intrinsieke waarde was dit in 2018 al ‘n geheel ander Pers as wat ek gegroet het. Naspers was toe al ‘n internasionale sakereus. Wyd gereken, op elke terrein op die voorpunt, skitterend suksesvol.

“Vir die geweldige internasionale deurbrake, astronomiese omsette, reuse-winste en vuurpylaangedrewe aandeleprys kan ‘n mens net bewondering uitspreek.  Entrepreneurskap, waagmoed, inisiatief en visie is lewendig en gesond in die Heerengracht,” het ek geskryf.  “Hoede af vir ‘n nuwe leiersgeslag!”

Maar, het ek gevra, en dit is my eintlike punt, is Naspers dan nie juis nou ryk genoeg om sy so belangrike gedrukte media sommer uit sy agtersak te fortifiseer om hul rol as “moedersmelk” vir die volk te bly speel nie?

Vandag is Naspers selfs nog ryker en daardie agtersak nog dieper.  Om ‘n gerekende, eerbare titel in die hoofstroom van koerante soos Volksblad in stand te hou ter erkenning van waar sy eie wortels vandaan kom, behoort vir Naspers ‘n geleentheid te gewees het om aan te gryp. As hy maar net die lewe deur ‘n ander bril as ‘n geldbril wou beskou.

MOORD WAT MY GERUK HET

Dit was n skok om Cicely Wahl, senior lektor in Engels aan die Vrystaatse Universiteit, op uitnodiging van buurman Hekkie Aucamp, ‘n polisiereservis,  op ‘n Sondagmiddag bebloed en vol skietwonde in  haar bed in die Wahls se netjiese huis in Harry Smithstraat, Bloemfontein, aan te tref.

Die skok was groter toe dit aan die lig kom dat prof.Robert Wahl, eerbiedwaardige hoogeleraar in dieselfde vak, met sy eie 6.35 mm pistool op ‘n kort afstand ses koeëls  in sy slapende vrou  se kop en nek gepomp  het.

Die derde skok was dat die besadigde en uiters beskaafde akademikus ná die daad met sy Mercedes die 23 kilometer Maselspoort toe gejaag het – voor die oë van verbaasde vistermanne met brullende enjin tot binne-in die water. Later is ontdek hy het homself in die knie gewond om seker te maak dat hy in die sinkende motor vasgepen bly.

Hierdie hartverskeurende gebeure, vroeg op  Sondagoggend 5 April 1970, het Bloemfonteiners – veral die akademiese gemeenskap aan die U.V.  – verbyster.  Die Wahls was gerespekteerde en gekultiveerde mense : dit was amper ondenkbaar dat so ‘n treurspel hom in hul huis sou afspeel.

Eers toe die legkaart verder voltooi word, het begrip gedaag – en deernis.  Die 42-jarige Cicely was terminaal siek aan kanker.  Haar lyding het eenvoudig te veel geword vir haar man  wat dit in eensame wanhoop alleen moes aanskou en verwerk. Die egpaar was kinderloos, en die ondersteuningbasis van intieme vriende was yl.

‘n Vinnige dood moes uiteindelik die enigste uitweg gelyk het. Sommige het gefluister oor ’n selfmoord-pakt.  Of een inderdaad bestaan het en of iets net skielik in die skraal 49-jarige professor geknak het, sal niemand ooit weet nie.  Geen twyfel het egter bestaan dat hy sy geliefde Cicely ‘n genadedood toegedien het nie – ‘n liefdesdaad uit en uit.

Dit blyk ook uit die brokkie oor die geregtelike ondersoek en die bevinding in die Die Burger se rubriek  “50 jaar gelede” vanoggend – my gunstelingstukkie in die koerant omdat dit dikwels oor dinge handel wat ek beleef het en goed onthou.  Met die Wahlmoord was ek nuusredakteur van Die Volksblad. Ons huise was skaars ‘n blok uit mekaar.

“Die kanker begin Cicely se keel aantas. Ek het haar lief, ek het haar lief, ek het baie lief,” lui ‘n brief waarop die polisie beslag gelê het. Daar was geen naam of datum onderaan nie.  Die brief word vanoggend in Die Burger-brokkie aangehaal. Van daardie brief het ek al vergeet.  Maar die motief word daardeur bo alle twyfel bevestig.

Die besef dat dit ‘n liefdesdaad was, het gemaak dat in Bloemfontein min, indien enige veroordeling gehoor is. Die algemene reaksie was: “die arme, arme mense.” Ek was in daardie stadium net 29 jaar oud, met beperkte lewenservaring.  Dit was ook my gevoel.. Seker dié dat die Wahl-moord my so geruk het soos min ander moorde in my koeranteloopbaan van 36 jaar.

‘VOORKLIMMERS’ IN DIE AB

Die UR (en amptenare) van die laat 80’s op ‘n bosberaad.

Waar die Regering se onderhandelingspan oor ‘n nuwe bedeling in Kempton Park “maar dun” was, kon van die lede van die staatkundige komitee van die Afrikaner-Broederbond daar ‘n verskil gemaak het.

Die mening spreek ek  uit n my terugblikboek op die turbulente 80’s, “Kroniek van ‘n koerantman”, wat deur De Novo Boeke as e-boek geherpubliseer is. De Novo glo dat “Kroniek” 22 jaar na eerste verskyning (in 1998) nog relevant is vir die politieke narratief van die dag.

In my boek word, soos dit destyds op die agterflap gestel is, “die sluier – soos nog nie tevore nie – gelig oor die gisting en intense toekomsdebat in die geledere van die AB”. Dié was natuurlik toe nog ‘n vertroulike organisasie.

‘n Berig oor die herpublikasie verskyn in die jongste nuusbrief van die Afrikanerbond, VOLUME 20, NOMMER 7. Verdere aanhalings kom uit die  berig in die nuusbrief:

“Oud-president Thabo Mbeki het (terwyl hy adjunk-president was) met waardering gepraat oor die rol wat die AB in die transformasie van die land gespeel het. Die AB verdien daarvoor egter nog groter krediet. ,

“Ekself het het 47 jaar gelede, in 1973, lid van die AB geword (lid 12951).. Tydens my redakteurskap in die jare 80 en daarna was ek van 1985 tot 1991 twee termyne lid van die destydse UR (uitvoerende raad) – wat vir my soos ‘n ‘hegte bergklimspan’ was. ‘Party klim sterker; sommige bly ‘n bietjie agter. Die sterker klimmers wag egter altyd en help die agterosse waar dit nodig is sodat almal die kruin plus-minus gelyk bereik.’

“Die ‘voorklimmers’ van daardie tyd wat na my oordeel ‘n erepenning verdien, was die staatkundige komitee, wat ‘n bloudruk vir die toekoms moes soek. Die lede het hul groot taak met ywer en bekwaamheid verrig.

“Die komitee het nie net die res van die UR aangesteek om skeppend te help saamdink oor fundamentele staatkundige kwessies nie, maar was instrumenteel in die sleutelrol wat die organisasie in die tweede helfte van die jare tagtig gespeel het om sy lede vir ‘n magsprysgawe aan ‘n demokratiese meerderheidsregering voor te berei.“

“Die staatkundige komitee se eerste insiggewende beleidsdokument, Basiese staatkundige voorwaardes vir die voortbestaan van die Afrikaner, is in 1987 voltooi. ‘n Tweede waarin nader aan die konkrete beweeg is, Konsep-riglyne vir die staatkundige gesprek, het in 1989 gevolg. Jaap Marais van die HNP het glo tussen 60 000 en 80 000 afdrukke van die eerste laat maak om “die blanke volk die gevaar te laat besef”. Volgens hom was die dokument die bewys van ‘n Afrikanergeknoei agter die skerms “om Suid-Afrika onder ‘n swart regering met ‘n swart President te stel”.

“Die tweede dokument was waarskynlik die eerste AB-stuk wat amptelik vertaal en ook deur die nuusagent-skap Sapa aan Engelse koerante versprei is. Die vertaling is in Die Volksblad se kantore gedoen deur Paul Marais, wat later die redakteur was. Hy het ‘n M.A. in Engels.

“Met sy insiatiewe het die AB, volgens my, nie net ver voor die Regering geloop nie, maar was hy ook ente voor elke ander organisasie, insluitende die NG Kerk, om sy lede tot verstandige aanvaarding van nuwe werklikhede te bring.

“Die waarde om so naby die AB-vuur te sit, was nie net van persoonlike aard nie. Die koerant had die voordeel van ‘n skitterende klankbord. Daar was ook ‘n direkte praktiese nut. Vir talle rubrieke en hoofartikels, selfs nuusberigte, is die saadjies in AB-diskussies, AB-dinkskrums en ander AB-byeenkomste gesaai.

“Openhartige gesprekke in die hoofkantoor, Die Eike in Aucklandpark, Johannesburg, met politieke, kerk-, sake-, weermag- en polisieleiers was aan die orde van die dag. ‘n Besoek aan UR was ‘n moet op elke sleutel-mens se program, en ‘n uitnodiging ‘n hoë eer.

“Pres. F.W. de Klerk het kom kuier kort nadat hy die hoofleier geword het, en het die UR-lede in sy vertroue geneem oor doelwitte soos die terugkeer vir Suid-Afrika tot die internasionale gemeenskap met behoud van sy waardigheid. ‘Daarmee het hy nie gras onder sy voete laat groei nie.’

“Kyk ek terug op my jare van AB-skap sedert het ek min twyfel oor die waarde wat dit vir my as mens, as joernalis en uiteindelik as redakteur gehad het. In geen ander forum ‒ buiten in my eie leefwêreld van die koerant, en in die wisselwerking tussen koerant en gemeenskap ‒ kon ek so ingesuig geraak het by die Afrikaner se uitspook van ‘n nuwe lotsbestemming nie.

“Nêrens anders kon uitdagender, prikkelender en stimulerender gedink, gepraat en geredeneer gewees het oor watter bestemming Afrikaners moet najaag en hoe hulle daar moet uitkom nie as binne die Afrikaner-Broederbond nie. “

Bestel “Kroniek van ‘n koerantman” by http://www.denovowebs.co.za/product/kroniek-van-n-koerantman  Prys R70.

Naskrif: “Kroniek” was die eerste boek uit die pen van ‘n Afrikaanse redakteur oor die intense “familierusie” van daardie jare in die aantog tot ‘n nuwe bedeling. So venynig is hervormingsgesindes – wat natuurlik die Afrikaanse koerante ingesluit het – deur weerspanniges toegetakel dat ‘n spitsvondige Engelse persman die “oorlog” selfs beskryf het as ‘n “second Boer war – with Boers on both sides’”.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LITNET-GESPREK OOR KRONIEK (II)

Skrywersonderhoud: Hennie van Deventer oor Kroniek van ’n koerantman

  • 0

Hennie van Deventer praat met Naomi Meyer oor Hennie se boek Kroniek van ’n koerantman wat in 1998 verskyn en nou as e-boek beskikbaar is.

Foto van Hennie van Deventer: verskaf

Kroniek van ’n koerantman
Hennie van Deventer
Uitgewer: De Novo Boeke

Hennie, in 1998 verskyn jou boek Kroniek van ’n koerantman. Nou, in 2020, verskyn die e-weergawe daarvan. Baie van pas, so met die uitbreek van die virus saam, dat dit digitaal beskikbaar is. Het jy in al jou jare as redakteur van Volksblad en as joernalis ’n storie gehad wat so allesomvattend was soos hierdie COVID-19? Wil jy dalk ’n paar stories (of narratiewe) noem wat sake so oorheers het?

COVID-19 is ’n monster met baie koppe en ’n duisternis krioelende tentakels wat wêreldwyd in die kleinste hoekies indring. Jou beskrywing is raak. Dis allesomvattend in die ware sin van die woord. Dis ook uniek. Op die wieke van die moderne media woed die storm homself as ’t ware daagliks uit in elke huis. Wuhan het vir Suid-Afrikaners (amper) ’n bekender stad geword as byvoorbeeld Germiston.

Elke generasie se redakteurs het natuurlik hul eie oorheersende uitdagings in die konteks van heersende omstandighede, lesers se ingesteldheid, tydsgees en hul persoonlike lig op die brandende vraagstukke van hul tyd. Blaai maar net deur die geskiedenisboeke van die laaste eeu.

Soos dit op die oomblik COVID-19 is wat die media oorheers, was dit in ons era etnisiteit. In Suid-Afrikaanse konteks: apartheid. Ek het die hoogbloei daarvan beleef, die morele ontwaking by voordinkers en ook die aftakeling, waaroor harde woorde ná al die jare tot vandag toe steeds in die Afrikaner-binnekamer val. Soms nogal venynig, bitter en fel.

Die titel Kroniek van ’n koerantman het my geval weens die lekker k-alliterasie. Die klein subtiteltjie het waarskynlik ’n prominenter plek op die te besige voorblad verdien. Die boek is inderdaad ’n persoonlike perspektief op die jare ná ‘80. Ek kyk uit my klein hoekie na daardie turbulente dekade en die geweldige weerstand teen hervorming waarmee my koerant gekonfronteer was. Ek kyk deur ’n bevooroordeelde ek-bril. Dis my storie soos ek my 12 jaar as redakteur in ’n konserwatiewe gemeenskap beleef het.

Was apartheid dalk daardie jare se koronavirusstorie? Iets wat jare en jare lank aangehou het. En wat artikel na artikel sou beïnvloed. Wat is vir jou, uit joernalistieke oogpunt, eenders en anders as jy apartheid en die koronavirus as stories met mekaar sou vergelyk? Hoe baie het die wêreld werklik verander …?

Apartheid, die koerant se rol om sy hoofsaaklik bra onwillige leserskorps vir verandering ryp te maak, en die druk (ook op politici) om nie aan ’n onmoontlike droom te bly vasklou nie, is kerntemas van Kroniek. Die apartheidstorie was seker en gewis die swaargewig van die vorige era. Dinge leef voort en nuwe dinge gebeur wat ons gereeld aan daardie stekelrige turksvy herinner.

Dat ontstellende ongelykhede oor die wêreld heen wat deur COVID-19 opnuut oopgeruk is, kan niemand ontken nie. Dat mag weer eens misbruik word, sien ons elke dag in ons koerante en op TV-skerms. Situasies is dalk nuut. Maar menslike gedrag vertoon ’n merkwaardige eenselwigheid.

Afgryslike wreedhede kom voor, soos dié wat jy noem. Menselewens word deur maghebbers geminag. Opgekropte weerstand bars uit in verwoestende betogings. Oor aspekte van veral die George Floyd-drama bestaan meningsverskil. Tot daardie debat wil ek nie hier toetree nie, want misverstande ontstaan maklik waar jy – dalk uit voeling met hedendaagse werklikhede, dalk weens gebrekkige kennis – te oppervlakkig oor ’n hoogs ontvlambare onderwerp heen skeer.

Wat wel waar is, is dat hand-in-eie-boesem-situasies bly opduik. Jy word gereeld gekonfronteer met kwessies wat tegelyk uiters prakties en hoogs filosofies is, soos geregtigheid teenoor onreg, onderdrukking en rampspoedige ongelykheid. So lank jy kan onthou, was om jou wenners en verloorders, magsvrate en slagoffers, begenadigdes en vertraptes. Van die ontstaan van die mensdom kry niemand, geen ideologie of geen politieke stelsel nie, dit eens naastenby reg om redelike billikheid teenoor almal te laat geskied. Hoe baie het die wêreld werklik verander …? Jy kan dit wel vra.

Vertel my van jou tyd as koerantman. Kan mens dit opsom? Kan mens hoogtepunte deur die jare uitlig, soos opskrifte en voorbladnuus?

Watter stimulerende, verrykende loopbaan het die dinamiese omgewing van die koerant my nie gebied nie! Waar begin jy opsom?

Die sluipmoord op Kennedy in 1963 was ’n eerste kennismaking met ’n koerant in skielike, koorsagtige, snelrat. Met die moord op Verwoerd was ek ’n jong hoofsubredakteur – self totaal oorstelp. Maar ’n spesiale uitgawe moes dringend uit.

Wêreldskuddende eerstes is beleef, soos die maanlanding en die eerste hartoorplanting.

’n Verdere (onvolledige) lysie van groot nuus wat voorblaaie oorheers het: die  Laingsburg-vloedramp; die sprokiestroue van prins Charles en lady Diana; die raaiselagtige neerstorting van die Helderberg; die Challenger-ruimteramp; die Westdene-busramp; kol Mike Hoare se staatsgreep in die Seychelle; André Stander se rooftogte en skietdood in Florida, VSA; die ontwrigte Springbok-rugbytoer na Nieu-Seeland in 1981; die Barend Strydom-moorde op Kerkplein; die Kerkstraatbom; die Oceanos; die pedofiel Gert van Rooyen; die Bosoorlog; die val van die Berlynse Muur; en, les bes, die ontbanning van die ANC en vryheid vir Nelson Mandela in 1992.

Vertel my waarom besluit is om Kroniek van ’n koerantman weer uit te gee? Wat is die soort stories wat lesers hierin kan lees?

Die uitgewer, Coenie Nolte van De Novoboeke, stel dit so: “Ons glo dat boeke soos Kroniek stories/inligting/geskiedenis bevat wat ons kan help om Suid-Afrika beter te verstaan. In e-boek-formaat kan dit ook nie ‘uit druk’ raak nie.” Ek verwelkom die rein gedagte.

Watter soort stories? Die voorwoordskrywer, politieke beriggewer par excellence Alf Ries, skryf: “Dit is in vele opsigte kontemporêre geskiedenis ‒ ’n kommentaarboek oor een van die interessantste en opwindendste tydperke in Suid-Afrika se veelbewoë politieke geskiedenis.” Hy verwys na “kostelike staaltjies, hegte vriendskappe, maar ook heftige en bitter rusies met politici en openbare figure.” Bitter rusies met politici en openbare figure was nogal volop. Ek kies om self liewer twee anekdotes by die naam te noem: die dag toe ek uit PW Botha se hand geëet het, en hoe dit gekom het dat ek nou nog met Thabo Mbeki se sigaretaansteker vuurtjies aansteek.

Is die e-weergawe dieselfde as die oorspronklike boek? Is enigiets hier verander?

Dis presies die 1998-model. Net die woordjie “wyle” is voor Alf Ries se naam ingesit en ’n paar foto’s is bygevoeg.

Ek vra of iets van die boek verander het. Dalk moet ek ook vra: Het enige van jou standpunte, as mens, verander sedert die verskyning van die boek in 1998?

Wat vir my reg of verkeerd was, is steeds vir my reg en verkeerd. My waardes het nie verander nie. Die oordeel is ryper, hoop ek. Kollegas het my ’n kompulsiewe koerantman genoem. Gewag is ook meermale gemaak van my entoesiasme.

Die twee kan ’n giftige kombinasie maak. By my afskeid in 1999 het ek die volgende woorde kwytgeraak: “Ek kies die uitweg van die lafaard, met een enkele kollektiewe apologie, hetsy vir ongevoeligheid, onnadenkendheid, ongedurigheid of onreg wat gepleeg is. Daar was ongelukkig te veel van elk hiervan.” Di boetvaardigheid geld steeds.

Hoe sien jy die verlede van die media, en hoe sien jy die toekoms?

Mag ek my antwoord tot die gedrukte koerant beperk? Dis my forté en my eerste liefde, al het ek ook verknog geraak aan Netwerk24. Ek was bevoorreg om uit te tree met koerante op die kruin van die golf: met rekordsirkulasies, rekordwinste en bekers vir prestasies binne die Naspers-stal.

Almal weet egter op watter glybaan die gedrukte media toenemend verkeer. Op die lange duur is die proses, helaas, seker onstuitbaar. Maar Bob van Dyk kan seker sy tong afbyt oor die kort leeftyd wat hy (dalk in ’n onbewaakte oomblik) vir gedrukte koerante voorspel het. Hulle is (nog) nie op ventilators nie.

Die vakuum wat hul verdwyning sal laat, is vir my absoluut ondenkbaar. Niks stel jou in staat om so sinryk in ’n bepaalde omgewing te funksioneer soos ’n goeie koerant nie. Dit sal ek glo tot my laaste asemteug.

En vertel my van jou lewe vandag. Hoe maak mens as daar nog steeds stories bestaan, jy is joernalis, maar jy is nou “afgetree”?

Ek is lief vir Melkbos en is gek na my bosplek by die Krugerwildtuin. Ek skryf blogs, briewe aan koerante, af en toe ’n artikel. Ek is aktief (te aktief!) op Facebook. Ek hoop om my 80ste te vier met ’n nuwe boek – my 20ste en laaste.

Aan my ses stuks briewe oor die gewraakte Bird Island-boek heg ek groot waarde. Dat Rapport sy onomwonde apologie aan die ministers en hul naastes direk aan een van my briewe gekoppel het, was ’n riem onder die hart. Beeld het my die eer aangedoen met die plasing van ’n verwysing na een van die briewe bo langs sy mashoof: “5 Spykers in ’Bird Island’ se doodkis”. In my 79 jaar het ek nogal ’n aardige klompie koerantbriewe geskryf. Geeneen is voorheen so aangebied nie.

Waar kan lesers jou boek bestel?

Klik net op die skakel http://www.denovowebs.co.za/product/kroniek-van-n-koerantman.