KOERANT-KAMERADE

Kosbare koerantkamerade. So noem ek die Die Burger en Beeld in briewe wat Saterdag in die twee susterskoerante se briewekolomme gepubliseer is. Ek is dankbaar vir die geleentheid wat my gegun is om ook op hierdie wyse afskeid te neem van my geliefde Volksblad waar ek twee skofte van 12 jaar elk werksaam was – die laaste skof as redakteur.

Aan Beeld was ek ses jaar  verbonde: as eerste nuusredakteur en later adjunk-redakteur.

Die briewe is amper eenders, maar uit die aard van die saak nie heeltemal eenders nie.  Hier volg my briewe, en verskoon maar die noodwendige oorvleuelings: Hier volg dit:

Die Burger:

Die laaste papieruitgawe van Die Burger se susterskoerant in Bloemfontein, Volksblad, het verlede nag van die rolpers gekom.  Van Dinsdag  skuif hy huidjie en muidjie na die digitale platform Netwerk24.

‘n Ikoniese gewel verdwyn uit die galery van hoofstroomkoerante. Nooit weer sal ‘n mens ‘n knipsel uit Volksblad kan maak of vis en skyfies in hom toedraai nie.  Vir my wat bevoorreg was om 12 jaar redakteur te wees (van 1980 tot 1992) is dit ‘n somber gedagte.  

Die Burger en Volksblad was oor ‘n eeu lank in vrugbare wisselwerking; twee hegte medestryders met gedeelde kernwaardes en gemeenskaplike ideale. Die verbintenis gaan nie verlore nie, die formaat verander wel.  ‘n Era is verby; die onthou bly.

Soos Maandagoggend 4 Desember 1967.   Eensklaps het berigte van Die Burger per teleks begin instroom. In voortreflike, eksklusiewe kopie het die drama van die eerste hartoorplanting by Groote Schuur hom ontvou. Só het Die Burger met talle groot stories vir sy kleiner suster uit sy pad gegaan. Sulke koerant-kameraadskap is kosbaar.

 Volksblad het hom weer as voedingsbron onderskei.  In ritse sleutelposte in die Pers was, of is steeds, Volksbladders. Vir Die Burger het die blad o.a. ‘n redakteur, ‘n top-politieke beriggewer, twee rubriekskrywers, ‘n hoofbestuurder, ‘n bemarkingsbestuurder  en twee fabrieksbestuurders opgelewer.  Op di  spannetjie is ons kennelik trots.

Nog ‘n onderskeiding is sy bydrae tot die boekewêreld. Sowat 80 redaksielede het deur die jare sowat 1 000 boeke gepubliseer. Gesogte bekronings is ingeryg.   Drie van die voorste skrywers van spanningsverhale was in die jare 80 kollegas in die Volksblad-redaksie.  Die kanse is goed dat Burger-lesers een of al drie se boeke opraap soos hulle verskyn.

Ná hierdie ietwat opportunistiese reklameflits, nog net enetjie asseblief: klik tog maar soms ook op Volksblad as u Netwerk24 besoek.  Derduisende klikke – dit gun ek my ou koerant van harte in sy digitale gedaante.     oop hy kry

Beeld:

Die laaste papieruitgawe van Beeld se susterskoerant in Bloemfontein, Volksblad, het verlede nag van die rolpers gekom.  Van Dinsdag skuif hy huidjie en muidjie na die digitale platform Netwerk24.

‘n Ikoniese gewel verdwyn uit die galery van hoofstroomkoerante. Nooit weer sal ‘n mens ‘n knipsel uit Volksblad kan maak of vis en skyfies in hom toedraai nie.  Vir my wat bevoorreg was om 12 jaar redakteur te wees (van 1980 tot 1992) is dit ‘n somber gedagte.  

Beeld en Volksblad was amper ‘n halfeeu lank in vrugbare wisselwerking; twee hegte medestryders met gedeelde kernwaardes en gemeenskaplike ideale. Die verbintenis gaan nie verlore nie, die formaat verander wel.  ‘n Era is verby; die onthou bly.

Beeld se bydrae tot Volksblad se inhoud was oor die jare van onskatbare waarde. Met groot nuusstories soos die Pretoriabom, die Westdenebusramp, die rugby-wêreldbeker, die Smitmoorde, die Gert van Rooyen-sage  en vele meer het Beeld uit sy pad gegaan om vir sy kleiner suster die beste diens te lewer.  Sulke koerant-kameraadskap is kosbaar.

 Volksblad het hom weer as voedingsbron onderskei.  In Beeld se stigtersredaksie  was ‘n dosyn Volksblad-gesigte. Deur die jare is drie redakteurs, twee assistent-redakteurs, twee nuusredakteurs, ‘n sportredakteur, motorredakteur en rubriekskrywer opgelewer.  Om nie van die nimlike “Quintus van Blouen”  te vergeet nie!

Aan bestuuskant het ‘n hoofbestuurder, advertensiebestuurder, bemarkingsbestuurder en  administratiewe bestuurder die Vaalrivier oorgesteek.  Op di  spannetjies is ons kennelik trots.

Nog ‘n onderskeiding is sy bydrae tot die boekewêreld. Sowat 80 redaksielede het deur die jare sowat 1 000 boeke gepubliseer. Gesogte bekronings is ingeryg.   Drie van die voorste skrywers van spanningsverhale was in die jare 80 kollegas in die Volksblad-redaksie.  Die kanse is goed dat Beeld-lesers een of al drie se boeke opraap soos hulle verskyn.

Ná hierdie ietwat opportunistiese reklameflits, nog net enetjie asseblief: klik tog maar soms ook op Volksblad as u Netwerk24 besoek.  Derduisende klikke – dit gun ek my ou koerant van harte in sy digitale gedaante.     oop hy kry

Naskrif: Die drie gewilde skrywers na wie ek verwys,  is Deon Meyer, Chris Karsten en Rudie van Rensburg.  Ek het hul name nie ingesit nie, o.m. weens ruimtebeperkings en ook weens die vraag: wie se name noem jy en wie s’n nie? Beeld het die name bygevoeg maar toe per abuis Chris Karsten weggelaat en Karin Brynard bygevoeg. Sy is nie ‘n Volksblad-produk nie.  Die fout is op Netwerk24 regggestel. Dit sal ook in Beeld reggestel word.

LAAT HEER U SEeN STEEDS OP HOM DAAL

Die ou Pers-leuse van “Het daghet overal” (die dag breek) sal moet verander tot “Digitaal is overal”. Só is onder ons ouer garde in die “Pers” geskerts toe die nuwe gonswoord “digitaal” so drie dekades gelede die joernalistieke jargon binnedring.

Skeptisisme kan ons vergewe word. Ons koerante was op die kruin van die golf: uitskieters met rekordsirkulasies, rekordwinste, ‘n miljoen lesers en ‘n beker in die kas vir die beste prestasie in die Nasionale Pers. Geen rede om bedreig te voel nie.

Ons het ons ietwat misgis.  ‘n Era van innovasie was net anderkant die bult.  ‘n Omvattender tegnologiese revolusie reeds op die horison. Vir ‘n nuwe geslag entrepreneurs was die tekens glashelder.  Hulle het waagmoedig ingespring om nuwe velde te ontgin.

Verbruikerspatrone het begin verander. ‘n Digitale leefwyse het wortel geskiet. Politieke omwentelinge en ekonomiese insinkings het hul tol geëis. Strome tradisionele lesers het land-uit pad gevat.

“Ou media” het begin spartel.  Die snoeiskêr is ingesteek;  koste tot op die been gesny.  Minder en jong junior mense moes die steeds swaarder vrag dra.  Eksperimentele nuwe modelle is uitgedink en verfyn.

Toe, vroeg in 2020, verrys die verwoestende koronamonster met bose tentakels wat oral inwurm. ‘n Verdwaasde wêreld tas vervaard na reddingsboeie.  Magtige damwalle kraak,

Gouer as verwag, beland Media24 saam met porture by ‘n kantelpunt. Swart Dinsdag – prof. Lizette Rabe van Stellenbosch se woordvonds – breek. aan.  Die snoeiskêr word  ‘n slagtersmes.

Ons eie geliefde koerant, die oudste in Afrikaans, wat so lank sy man in elke geselskap kon staan – nasionaal hoog geag onder vriend en vyand  –  word uit die hoofstroom verwyder.   Hy skuif na ‘n digitale syspoor en staan voor ‘n vreemde, ongekarteerde ontdekkingstog.

Om ‘n afskeidswoord in die laaste papieruitgawe van hierdie ikoon te skryf, is uitdagend, Hoe word jy ‘n stem vir sovele duisende wat Volksblad as kleinood koester:  toegewyde personeel wat steen vir steen help messel het om die bastion te bou, lojale adverteerders, ‘n verknogte leserskorps?  Almal met verslaendheid, vrae en dalk verwyte in die hart.

Een opsie is bal die vuis en protesteer. Nee. So ‘n reaksie sou ontrou wees aan die koerant se karakter; ‘n miskenning van die staal wat hy al 11 dekades prysenswaardig demonstreer. Ook   indruis teen die gees van sy lesers wat elke dag moet leer om die eise van ‘n al hoe taaier leefwệreld  te trotseer.

Adam Small dig in sy vers “Die Here het gaskommel”:

“Die dice het vekeerd gaval vi’ ons

Daai’s ma al.”

Uiteindelik is die “val van die dobbelsteentjies” van ‘n rondomtalie-wệreld waarskynlik die juiste diagnose vir die huidige media-dilemma.  Aanvaar jy die werklikheid, hou jy op om slim antwoorde op elke kwelvraag te soek. Jou hartseer is steeds intens.  Maar die aanslag van jou groetwoord verander.  Doelbewus skuif jou fokus na die positiewe sy.

Jy kyk terug met trots. Volksblad het niks om oor skaam of beskeie te voel nie oor sy sovele baanbreker-bakens sedert stigter Hendrik de Graaf met sy rolpers op ‘n ossewa uit Potchefstroom na Bloemfontein uitgewyk het.  Tot die uitbou van Afrikaans, die Afrikaanse kultuur, die demokrasie, die politiek, die ekonomie, ‘n lewenskragtige gemeenskap, sport – deurgaans was sy bydrae uitnemend.  Dikwels deurslaggewend.

Ons koerant is steeds invloedryk. Daarby is hy beginselvas, gesaghebbend, ewewigtig en geloofwaardig.  Dienslewering weeg by hom swaar. Om ‘n ingeligte openbare mening.te skep, span hy hom elke dag in. Teen magsvergrype, uitbuiting en onreg is hy ‘n waaksame waghond.

Of enige ander dagblad bestaan met so ‘n hegte band met sy gemeenskap val te betwyfel. In sy eeufeesboek word hierdie verbintenis treffend verwoord: “ …. oor tien dekades (nou al oor elf) het Volksblad saam met sy lesers, vir sy lesers en namens sy lesers gejuig, gehuil, gelag, gestry, gekasty, gewonder, gebid, getwyfel, gefouteer, rigting, aangedui – geleef. En só het hy een van hulle geword en hulle deel van hom.”

As dié taksering deur twee onafhanklike geskiedskrywers die breë gemeenskapsgevoel  weerspieel  – en kyk maar na die solidariteit sedert Swart Dinsdag – wek dit by elkeen wat ‘n entjie met Volksblad kon saamloop, net dankbaarheid. Dit is ‘n voorreg om die eerbare verbintenis op jou CV te vermeld. Watter lewensverrykende ervaring was jou Volksblad-skof nie!

Van die handjievol pioniers gaan die oorgang uitsonderlike durf en daadkrag verg.   Uitdagings wag soos aan vorige generasies onbekend was. Slegs een reuse-taak: om die koerant in getransformeerde gedaante steeds volledig in sy gemeenskap te laat funksioneer. Kreatiwiteit gaan vereis word om sy uitsonderlike binding met lesers –  daardie trotse Volksblad-handelsmerk  –  lewendig te hou.

Aan die Gideonsbende se opgewassenheid twyfel ons nie. Die onbekende hoef nie aangepak te word met hoop wat op oppervlakkige optimisme of vae wensdenkery gegrond is nie. Dit staan op die soliede pilare van wat Volksblad nog altyd was, is en sal wees.

Laat Heer U seën steeds op hom daal.

 

 

RAAISEL VAN ‘N ‘RAMP’

Op Dinsdag 23 Februarie 1988 het ‘n gerug deur Bloemfontein geswiep.  Stortreën van tot 100 mm per uur kan uitsak. Kantore, banke en skole het vroeg gesluit. Angsbevange mense het op vlug geslaan om skuiling te soek.

‘n Yslike  “vals  alarm” was dit toe.  Geen swaar reën het daardie middag geval nie.  Sondebokke is gesoek – en Volksblad (toe nog Die Volksblad en ‘n middagkoerant)  moes self ook onverdiende slae verduur.  Dit was nie die eerste en enigste  keer in sy bestaan van 116 jaar nie.

Tot vandag spook die raaisel steeds by my wie vir daardie paniek moet pa staan.

Dat die publiek met ‘n “vals alarm” so op loop gejaag kon word, klink by nabaat dalk dik vir ‘n daalder. Maar ná die Saterdag, en veral die Sondag se stortreën en vloede in die Midde- en Suid-Vrystaat, asook die Noord-Kaapland, kon ‘n mens se senuwees maklik op hol raak.

Die Saterdag het dit begin sous. In Bloemfontein is 88 mm gemeet – elders waarskynlik meer.  Die Sondag het grou aangebreek.  Terwyl die uwe in die NG kerk Berg-en-Dal die nagmaalsdiens bywoon, het die water in ‘n digte gordyn bly neerstort. “Ek moet by die kantoor kom, “ het ek vir my vrou, Tokkie, gefluister. Ons het by ‘n sydeur uitgeglip en het sopnat gereën die entjie na die motor toe. By die huis het die reënmeter al oorgeloop. Dit was ernstige sake.

By die kantoor was enkele kollegas reeds kliphard aan die bel en organiseer hoe om met verslaggewers en fotograwe by sekere brandpunte te kom waar riviere in vloed besig was om als wat voorkom uit hul pad te vee. Hoofredaksielid Jan Scholtz (reeds oorlede) en nuusredakteur Philip van Rensburg was die eerste gesigte wat ek gesien het.  Philip is kort daarna in gietende reën vort om self verslag te gaan doen, en het vir skouspelagtige foto’ en aangrypende berigte gesorg.

Daardie Sondag is in Bloemfontein 142,2 mm aangeteken – ‘n goeie maand se reën in een dag!

“Ramp der rampe” het die banier op Maandag 22 Januarie  gelui. Onder die opskrif  “Die ‘see’ se naam is Vrystaat  –  vlaktes word mere” is twee fotoblaaie van die rampgebied gepubliseer. Dit was ‘n koerant wat ek met voldoening  onthou. Ons het behoorlik “skouers oopgemaak”, soos ‘n goeie koerant met ‘n groot storie behoort te doen.  Hoofsubredakteur Nols Nieman (ook al oorlede)  kón soos min ander met tipografiese aanbieding “skouers oopmaak”.

Die volgende dag was die koerant se hoofberig oor honderde mense wat op die platteland ylings uit hul huise gevlug het en magteloos op die verwoestende vloedwater wag. Die opskrif was “Paniekvlug”. By die hoofstorie was die berig wat agterna heelwat reperkussies gehad het. Dit het verskyn onder die opskrif: “Dringende waarskuwing: tot 100 mm per uur verwag”.

Daarvolgens het ‘n Gesamentlike Beplanningsentrum aan mense in die Midde- en Suid-Vrystaat ’n dringende boodskap uitgereik dat ‘n voggordel oor die gebied begin vorm en dat geweldige swaar neerslae verwag word.

Toe die koerant op straat kom, was ‘n ongekende uittog uit die middestad reeds in volle gang.  In sommige kringe is die skuld vir die paniek toe op Volksblad gepak.  Die hoofopskrif ,“Paniekvlug”, was in daardie sondeboksoekers se oë die bron van die kwaad – hoewel die plattelandse “vlug” in die hoofberig en die Bloemfonteinse “vlug” natuurlik ten enemale nie een en dieselfde ding was nie.

Mnr. Brian Long, hoof van die Bloemfonteinse Weerkantoor, was een wat sy mes vir Volksblad  ingehad het.  Hy het oor radio Oranje ‘n skerp aanval op die koerant gedoen en gese dat “snert” gepubliseer is wat nie van die Weerburo afkomstig was nie.(Ironies genoeg, het Radio Oranje egter self in ‘n vroeër nuusuitsending die spesiale waarskuwing uitgesaai.)

Volksblad was verontwaardig en het het sterk beswaar by die betrokke minister aangeteken oor die hoë amptenaar se aanval. In ‘n hoofartikel het die koerant geskryf dat die aanval op hom “venynig en ongegrond” was .

Ons kon daarop wys dat Volksblad eers op straat verskyn het nadat noodmaatreëls al op plekke getref is en honderde mense reeds huis toe was. Hoe verklaar jy dit? Dit was ook onduidelik wie die provinsiale administrasie, universiteit, banke, skole en kleuterskole reeds van 13:00 af geskakel en gewaarsku het – lank voordat die rolpers nog begin draai het.  Die polisie kon nie lig werp nie. Honderde mense het Parkweg ook gebel met die nuus dat die Weerburo sou gewaarsku dat ‘n groot storm op pad is .

Die oorstromings het uiteindelik sowat R554 miljoen skade in die Vrystaat en Noord-Kaapland aangerig.  Reeds voordat die groot waters afgeloop was, het Die Volksblad  op 24 Februarie saam met M-Net ‘n spesiale vloedrampfonds begin wat die koerant met ‘n bydrae van R10 000 geopen het.

Die geld het ingestroom in ‘n tempo wat Volksblad “indrukwekkend en ongeëwenaard” genoem het. Geld is uit elke ondenkbare oord ontvang:  kinders, wit en swart, het van hul sakgeld gegee of  sentleggings gehou; bejaardes het van hul pensioengeldjies afgeknyp. Veral die onderwysdepartement met ‘n tamaaie R170 000 van leerlinge, onderwysers en amptenare, en die Vrystaatse NG kerk met R300 000 het spiere gebult. Die Afrikaner-Broederbond  het R75 000 geskenk. Altesaam R1,3 miljoen (baie geld in  1988) is ingesamel – die grootste bydrae deur ‘n koerant tot die Sentrale Rampfonds.

Nadat R1 miljoen ingesamel is, het Volksblad  geskryf dat met die stroom bydraes die “pragtige en intieme band tussen die koerant en die gemeenskap ” opnuut bevstig is.

Naskrif:  Volksblad se dekking van daardie ramp, en die omvang van die rampfonds, is ná amper 30 jaar vir die outeur hiervan steeds stof tot dankbaarheid.  Die vals verwyte oor Bloemfontein se onnodige groot skrik laat egter ‘n suur smaak.  Die enigste slotsom is seker dat dit, in die moderne idioom,  sogenaamde “fopnuus” was.  Maar wie het gelieg en hoekom?  Die antwoord op die geheim sal ons seker nooit weet nie, tensy  die skuldige nou na vore wil kom.)

 

ODE AAN SKUKUZA

Met Skukuza wat gisteraand aangewys is as “Kwela” se Dorp-van-die-Jaar-finalis vir Mpumalanga plaas ek graag weer ‘n bloggie wat al voorheen verskyn het – ook in die tydskrif “Weg”. My stuk is natuurlik meer op toeriste gemik. Vir Kwela se kompetisie is ‘n sterk elemengt ‘n dorp se leefkwaliteit vir sy inwoners.

Nietemin, met die persoonlike ode aan Skukuza betoon ek dan graag my solidariteit aan “my dorp” die tye datr ek in Sabiepark is.

Skukuza is verreweg die grootste kamp en die slagaar van die Kruger-wildtuin. Al die fasette van ‘n omvangryke infra-struktuur is daar saamgeknoop. Soek jy ‘n dokter, ‘n poskantoor, ‘n noodhersteldiens vir jou motor, noem op – Skukuza is die regte adres.

Nie alle Wildtuinbesoekers is egter versot op Skukuza nie. Te besig, sê baie. Hulle oornag net in die kamp as laaste toevlug – indien die ander kampe tjok en blok is. Vir diegene het ek nuus. Hier is my lysie van vyf sleutels tot die hart van Skukuza – en tot ‘n kuiertjie wat deur en deur die moeite werd sal wees.

1.Twee ure van betowering

Vat ‘n fles koffie of wyn en gaan sit minstens twee ure by die voëlskuiling Lake Panic. Watervoëls is gek na die pragtige plek. Jy sien sierlike bosbokkies en njalas, hope seekoeie, krokodille en skilpadjies. Ons het olifante raakgeloop wat hul kinders “swemlesse” gee. Wees geduldig, net agt motors word toegelaat. Moet nie jou kamera, verkyker en voëlboek vergeet nie. Bring jou la-a-a-ngste lens. Beter foto-geleenthede duik min op.

  1. Bospiekniek

Pak ‘n piekniekmandjie en soek ‘n afgesonderde plekkie uit diep in die bos by Skukuza se afsaalplek vir dagbesoekers aan die Sabierivier. Huur ‘n braaiskottel. Dit word agter jou aangepiekel. Oorkant die rivier is baie wildpaadjies en ‘n gewilde drinkplek. Loer maar af en toe soontoe. Alternatief: As jy tyd en lus het om verder te ry, vat ‘n halfdag-uitstappie na Nhlanguleni wes van Tshokwane. Dis werklik bos, heerlik aards en primitief met silwerskoons toilette.

  1. ‘n Potjie avontuurlike gholf

By Skukuza se gholfbaan moet elkeen ‘n vrywaringsvorm teken. Oral is waarskuwings soos: “Pas op vir leeus.” Word jy “aangeval, gegaffel of verskeur”, dis vir jou rekening! Verwag vars seekoeispore of stomende olifantmis op die setperke. ‘n Leeu het al by die eerste putjie aan buffelvleis gesmul. Die ruim grasdak-klubhuis is beroemd vir sy ontbyte – groot porsies, smaaklik, niks duur nie. Die kroeg is altyd oop … en die uitsig oor die setperk op die meer is hemels.

  1. Gaan kerk toe

Gaan kerk toe. Vakansiedrag is doodreg. Die rustigigheid in die intieme kerkie in die personeeldorp spoel verheffend deur jou gemoed. Ds. Carl Louwrens het altyd ‘n boodskap wat tref, en die hegte klein Skukuza-gemeenskappie is gasvry verby. Kyk uit vir die knoetsige hardekool van die kerkklok en doopvont. Veral spesiaal is ‘n stilte-nagmaal op ‘n weekmiddag terwyl vlakvarke die grasperk omdolwe en voëls in die reuse-koorsboom hul eie koorsang aanhef. Sondagdienste begin om 08:30.

  1. Boeiend en ontroerend

By die Stevenson Hamilton-gedenkbiblioteek herroep boeiende uitstallings die Wildtuin se romantiese geskiedenis. Jy kan die kosbare natuurboeke deurblaai en koerant lees (gewoonlik net ‘n dag oud) of by die hondebegraafplasie onder ‘n koelteboom talm: ‘n kolletjie ontroerende “heilige grond”. Elke klipstapeltjie of eenvoudige steentjie vertel ‘n storie van die band tussen ‘n veldwagter en ‘n getroue vierbeen-vriend wat baie kampvure en avonture gedeel het. ‘n Mens voel om jou hoed vir almal te lig.

Sien jou in Skukuza!

 

 

TWEE VOLKSBLAD-VETERANE

Wiets Beukes

Wiets Beukes

Twee Volksblad-veterane van 90-plus verwerk die slegte nuus van hul koerant se verskuiwing uit die hoofstroom tot  op net ‘n digitale platform in die eensaamheid van hul onderskeie tuistes in versorgingsenhede  in Bloemfontein en Kaapstad. Hulle is “Oom Gert” Terblanche (97), my eerste nuusredakteur by Die Volksblad, en Wiets Beukes (92), wat ek as ‘n mentor beskou. Hy was assistent-redakteur by Die Volksblad en later redakteur van Die Burger.

Oor Wiets pas die nuus gekry dat hy daar in Berghof, Oranjezicht, waar hy al 12 jaar tuisgaan, nou 24 uur per dag ‘n persoonlike versorger nodig het.

Uit sy familiekring die volgende boodskappie gekry: “Dit gaan nie meer so goed met Oom Wiets se gesondheid nie. Alhoewel hy fisiek nog ‘gesond’ is, sukkel  hy om te beweeg. Sy geheue en gehoor is ook nie meer wat dit was nie. Aanvanklik het ‘n persoonlike versorger nege ure per dag nah om omgesien, maar dit is nou tot 24 uur per dag aangepas.”

Net meer as na 60 jaar gelede het ek, kartonkoffertjie in die hand, in die somervakansie van 1958 van Klerksdorp na Bloemfontein geryloop om my eerste van vele skofte vakansiewerk te verrig.  Op Wiets se draaitafel in ons gemeenskaplike losieshuis het ek met Antonin Dvořák se Nuwe Wêreldsimfonie kennis gemaak.

Die simboliek het my later getref: dat met daardie eerste wankelende treë in die joernalistiek vir my ‘n gans nuwe wêreld ontsluit is:  ‘n borrelende, dinamiese, stimulerende, verrykende wêreld.

Die minsame vrygesel uit Brandfort was die eerste Volksblad-gesig wat ek gesien het. Hy het my in sy silwer Borgward Isabella die redaksiekantoor gaan wys.  Veral die teleksmasjiene, die kloppende hart van die koerant soos berigte vanoor die wêreld instroom, was betowerend.  Vir my het die koerantman Wiets ‘n lewenslange rolmodel gebly

Met Oom Gert het ek gister ‘n aangename telefoongesprek gehad in die Sewe Damme –oord in Bloemfontein wat nou sy tuiste is na sowat 50 jaar in Kaptein Goodmanstraat, net om die draai van my en Tokkie se eerste huis in Kmdt. Senekalstraat.  Ons het herinneringe verwissel en saam die heengaan van ons geliefde dagblad betreur. Albei was hartseer.

As my eerste nuusredakteur was hy in vele opsigte ‘n leermeester:  wat nuus is, hoe jy ‘n berig skryf en jou “ronde” behartig. Jou “ronde” was die terreine waar jy die oë en ore van die koerant was. Wee jou as jy op jou “ronde” mis en deur ‘n mededinger geklop word met die nuus.

Tokkie en Oom Gert

Ook by Oom Gert die waarde van ‘n nuusredakteur se dagboek geleer. ‘n Wakker nuusredakteur se dagboek is altyd vol. Elke uitsteldatum van ‘n hofsaak word daarin aangeteken.  Selfs ‘n ingewing om oor ses maande vorentoe dalk met imand ‘n onderhoud te gaan voer. Oom Gert se dagboek was ‘n model wat ek later self nagestreef het.

As plakkaatskrywer had hy nie sy gelyke nie. Telkens as ons ander nog hierdie kant toe en daardie kant toe, het hy in sy netjiese handskrif ‘n voorstel neergepen: altyd ‘’n treffer.

Twee jaar gelede is ‘n Volksblad- reünie-ete in die Santa Fe-restaurant by die Oorlogmuseum gehou. Die oudste onder die oudstes was Oom Gert, wat toe 95 was en verbasend flink vir sy jare.

Oor een storie wat ons albei goed onthou het, het ons mekaar oor en weer geterg. Toe ek en Tokkie in 1966 verloof raak, skryf hy op haar verlowingsfoto in die koerant: “Geluk! Goeie smaak!” Hy stuur die skeurblad met ‘n bode na my in die hoofsubstoel.

Kollega Herman le Roux het daarop ‘n pragtige foto van hom en Tokkie (toe selwers al 71).  Volgens hom het hy steeds gedink my keuse was in die kol. Dankie daarvoor, Oom Gert.

Dankie aan jou en Wiets vir jul rol in my vorming as joernalis

ODE AAN DIE ROLPERS

Volksblad in volkleur gretig ingewag. -

Volksblad in volkleur gretig ingewag.

Oor ‘n rolpers kan ‘n woordkunstenaar ‘n gedig skryf.  Oor hoe massief hy is, hoe vinnig hy loop, hoe hoor en sien vergaan terwyl hy duisende klaar koerante in ‘n kits netjies voor jou uitspoeg.

By Volksblad is ons bevoorreg om fabriek en redaksie onder een dak te hệ. By koerante soos Die Burger en Beeld is hulle in  geboue ver van mekaar.

Die afronding van ons produk kon ek en ander redaksielede dus telkemale in verwondering aanskou.  Ons het ook graag vir gaste gaan wys. Om hul meevoering te beleef, was deel van die bekoring. Om vir hulle ‘n kraakvars koerant in die hand te stop, was soos om ‘n kleuter te bederf.

Eerste oggend-Volksblad

Ek het self graag die koerant by spesiale geleenthede onder die by die rolpers gaan inwag. Te veel keer om op te noem.

Telkens is ek opnuut getref deur die gladde sinchronisasie van tegniek, konkas vol ink, yslike rolle papier en vakmanskap, Ek het stil staan en luister na die luide  musiek van ‘n dreunende rolpers op volle vaart, en my aan die skouspel vergaap: die gevlegde papier wat in ingewikkelde patrone seepglad hul bane deur die ingewande van die metaalreus vind om wonderbaarlik koerant te word.

Scoop wat nie ‘n scoop was nie.

Wanneer jy die koerant oopvou, die verslawende aroma van die drukkersink nog skerp in jou neusgate, is elke berig, elke foto en elke advertensie presies op die regte plek. Die kleure is perfek ingestel. Die koerant is gereed vir die lesers wat wag.

Dit is swaar om daaraan te dink dat Volksblad  – die koerant waarvoor die massiewe litografiese Goss in beter dae spesiaal gekoop is – op 7 Augustus die laaste keer van die pers sal kom.  Van Maandag 8 Augustus af gaan lesers met toegang tot rekenaars, tablette, slimfone  en dies meer hul nuus net op ‘n digitale skerm kan kry. Ander – hoofsaaklik ouer mense – gaan eenvoudig sonder hom moet bly.

Vars koerante bly net kom. By my is Willem Odendaal.

Herinneringe oor die rolpers by die nadering van hierdie hartseer-geleentheid is talryk. Dalk die opwindendste dag – beslis die dag met die meeste toeskouers op elke moontlike staanplek – was die verskyning van die eerste volkleurkoerant – op 24 Maart 1983. Soos die koms van ‘n nuwe baba was dit. Ai, hoe trots en ingenome was ons Volksbladders nie.

Ons profetiese opskrif was: “Swart verpleegsters in wit hospitale”. Nie almal was ingenome met die vooruitsig nie!

4 Maart 1991 was nog ‘n dag vir die geskienisboek.  Ons koerant het die dag van gleuwe verwissel. Hy was nou, soos sy susters, ‘n oggendkoerant. Ek het ‘n foto waar ek, Phllip van Rensburg, nuusredakteur, en Nols Nieman, hoodsubredakteur, gretig die eerste oggend-Volkblad by die rolpers opraap.  Ou Nols – ‘n ware pionier met elke modernisering –  is helaas al dood.

Sal ek die dag vergeet toe ek en Naas du Preez, nuusredakteur, by die rolpers afgeneem is – breëbors oor ons “scoop”: “Zola bly”.  Maar toe ons ons oë uitvee, het sy al weer skoon vergeet van haar besluit. Toe hôl sy weer in Londen. La donna e mobilè…

Rocco Krijns by sy yslike setmasjien.

My hele eerste skof van 20 jaar in Bloemfontein en ‘n hele paar jaar van die tweede skof was die settery net onder die redaksie: ‘n see van yslike linotipe-setmasjiene met hul onhoudelik klik-klik-klik-geluid, soos die setters die berigte wat op die boonste verdieping op tikmasjiene geskep is met vuurwarm lood in kolomwydte stafies herskep.  Wanneer jy by die voordeur instap, was die besige settery jou eerste visuele indruk.

Opskrifte is uit ‘n kas vol verskillende letters van elke grootte in stawe gepak en in loodvorm gegiet. Vir werklik groot stories – soos die moord op dr. Verwoerd – is houtletters gebruik – die heel grootste in ons besit.

Saam met die berigte is die opskrifte op die sogenaamde “steen” – ‘n soliede sementblad – volgens die subredakteur se bladplanne ingepak. By die vernaamste laaste bladsye het subs bygestaan om hier en daar te verstel.  By die voorblad was dit die hoofsub se taak. Ek het die takie in my hoofsubdae  baie geniet, buiten die dag toe my trui in ‘n roller beland wat dit toe halfpad van my lyf af in ‘n drom swart ink intrek. Dit was permanent onbruikbaar,

‘n Gawe Volksbladgrappie deur die jare is van die eienaardige opskrif: “Erg skitter Dicky Brob.”  Dit was die gevolg van twee dele van ‘n opskrif wat in die verkeerde volgorde langs mekaar ingepak is.  Die opskrif moes eintlik gelui het: “Dicky Broberg (bekende atleet) skitter.”  Iets wat grimmiger reaksie uitgelok het, is ‘n moedswillige setter wat onderaan ‘n berig oor hoogspring-kampioen Esther Brand bygevoeg het: “En sy is nog ‘n ‘virgin'”.  ‘n Kar vol base is oop en toe Kimberley toe om vir haar en haar man te gaan ekskuus vra.

Wanneer die blad van die steen af gaan, was hy uit die redaksie se hande. Nadat dit geproeflees is (span spesiale proeflesers met arendsoë) is dit na die stereo-afdfeling.  Hier is eers ‘n karton-flong of -matrys van die blad gemaak.  Die matrys/flong wat hittebestand was, is in ‘n silindervormige gietmasjien geplaas. Gesmelte lood is dan daarop gegiet.

Die silindriese lood-“bladsy” wat so gemaak is, se volgende stasie was die sogenaamde “router”  waar die hoër oppervlakke weggesny is voordat dit rolpers toe gaan …. waar die drukkers ongeduldig wag en op hul horlosies loer. .

Die proses is die “direkte drukproses” genoem deurdat direk op die papier gedruk is.

Ai, waar is daardie dae en daardie wonderlike tegniese kollegas. Baie is natuurlik voor die papierkoerant  op 7 Augustus langboompies toe gaan, al vooruit.